Noten bij Exodus: Joden op de vlucht uit het Derde Rijk


Deze pagina bevat een aantal (vertaalde) noten bij de tekst van het boek Flight from the Reich van Debórah Dwork en Robert Jan van Pelt (W.W. Norton & Company: New York en Londen 2009) die niet in de Nederlandse vertaling van dit werk (Exodus, Uitgeverij Elmar: Delft 2011) zijn opgenomen.

Gebruik de inhoudsopgave om naar een hoofdstuk te springen. Daaronder vindt u per bladzijde van het boek de zinnen of zinsdelen vermeld met daaronder de tekst van de noot die niet in de gedrukte Nederlandse uitgave is opgenomen.

 
 
 
 
 

Inleiding
DEEL EEN:1933
1933 Het einde van een tijdperk
MENSEN: De eerste vluchtelingen
PLAATSEN: Een thuisland in Palestina
PAPIEREN: Paspoorten in een gesloten wereld
PROBLEMEN: Minderhedenrechten en Joden als minderheid
DEEL TWEE: 1938-1939
1933-1938 De duimschroeven worden aangedraaid
MENSEN: Ambtenaren en hun oplossingen
PLAATSEN: Een leven waar dan ook
PAPIEREN: Visumstempels bieden hoop
PROBLEMEN: Scheiden doet lijden
DEEL DRIE: 1942
1939-1942 In de aanloop naar genocide
MENSEN: Passeurs: gidsen naar de vrijheid
PLAATSEN: Gevangen in interneringskampen
PAPIEREN: Dierbaren worden brieven
PROBLEMEN: Het leven als vluchteling
DEEL VIER: 1946
1942/1946 Holocaust
MENSEN: Sherit Hapleita: de overlevenden
PLAATSEN: Waarheen nu?
PAPIEREN: Lijsten van de levenden
PROBLEMEN: Adaptatie
 
 
 

Inleiding (p. 9-14)

p. 12: Het schema dat we hebben gekozen…

In de noten bij de hierna volgende hoofdstukken hebben we overeenkomstig de gebruikelijke academische praktijk de bronnen opgegeven voor citaten en belangrijke passages waarop wij ons verhaal baseren. Aangezien de structuur van ons boek meebrengt dat bepaalde onderwerpen niet ter sprake komen, heeft een aantal belangrijke werken over Joodse vluchtelingen geen plaats in de noten gekregen. De hieronder vermelde boeken zijn voor verdere studie van bijzonder belang.

Uitgangspunten voor iedere studie over vluchtelingen in de jaren 1930 en 1940: Tony Kushner en Katherine Knox, Refugees in an age of genocide: global, national and local perspectives during the twentieth century (Londen en Portland, OR: Frank Cass, 1999); Michael Marrus, The unwanted: European refugees in the twentieth century (New York en Oxford: Oxford University Press, 1985); Malcolm Jarvis Proudfoot, European refugees, 1939-1952: a study in forced population movement (Londen: Faber and Faber, 1957); John Hope Simpson, The refugee problem: report of a survey (Londen: Royal Institute of International Affairs, 1939); Jacques Vernant, The refugee in the post-war world (Londen: Allen & Unwin, 1953).

Over de vlucht van antinazistische kunstenaars, intellectuelen en politieke tegenstanders, zie Jean-Michel Palmier, Weimar in exile: the antifascist emigration in Europe and America (Londen en New York: Verso, 2006).

Nuttige algemene studies uit die tijd die zich specifiek op Joodse vluchtelingen concentreren, zijn onder meer: Arieh Tartakower en Kurt R. Grossmann, The Jewish refugee (New York: Institute of Jewish Affairs, 1944); Mark Wischnitzer, To dwell in safety: the story of Jewish migration since 1800 (Philadelphia: Jewish Publication Society of America, 1948).

Duitse geleerden hebben veel gepubliceerd over vluchtelingen uit nazi-Duitsland, zowel Joodse als niet -Joodse. Belangrijke bloemlezingen zijn onder meer: Ernst Loewy, red., Exil: Literarische und politische Texte aus dem deutschen Exil, 1933-1945 (Stuttgart: Metzler, 1979); Egon Schwarz en Matthias Wegner, red., Verbannung: Aufzeichnungen deutscher Schriftsteller im Exil (Hamburg; Christian Wegner, 1964). Voor studies van bijzondere interesse, zie onder meer: Wolfgang Benz, red., Das Exil der kleinen Leute (München: Beck, 1991); Wolfgang Benz en Marion Neiss, red., Deutsch-jüdisches Exil:das Ende der Assimilation? (Berlijn: Metropol, 1994); Kurt R. Grossmann, Emigration: Die Geschichte der Hitler-Flüchtlinge 1933-1945 (Frankfurt: Europäische Verlagsanstalt, 1969); Claus Dieter Krohn e.a., red., Handbuch der deutschsprachigen Emigration, 1933-1945 (Darmstadt: Primus Verlag, 1998). K.G. Saur heeft een aantal belangrijke encyclopedische en bibliografische werken gepubliceerd die een overzicht geven van diverse aspecten van de geschiedenis van de vluchtelingen voor het nazisme. Zie bijvoorbeeld: Harald Hagemann en Claus Dieter Krohn, Biographisches Handbuch der deutschsprachigen wirtschaftswissenschaftlichen Emigration nach 1933 (München: Saur, 1999); Werner Röder e.a., International biographical dictionary of Central European emigrés 1933-1945, 3 dln.; John C. Spalek, Konrad Feilchenfeld en Sandra H. Hawrylchak, Deutschsprachige Exilliteratur seit 1933, 4 bdn. in 8 dln. (München: Saur, 1976-2003); John C. Spalek en Sandra H. Hawrylchak, Guide to the archival materials of the German-speaking emigration to the United States af ter 1933, 3 bdn. (München: Saur, 1991-6); Herbert A. Strauss, Jewish immigrants of the Nazi period in the USA, 6 bdn. (München: Saur, 1993); Frithjof Trapp e.a., Handbuch des deutschsprachigen Exiltheaters 1933-1945, 2 bdn. (München: Saur, 1999); Horst Weber, Sources relating to the history of emigré musicians, 1933-1950 (München: Saur, 2003); Ulrike Wendland, Biographisches Handbuch deutschsprachiger Kunsthistoriker im Exil (München: Saur, 1998).

Een aantal geleerden heeft onderzoek gedaan naar het beleid van overheden inzake asiel en immigratie, een onderwerp waarvan ook wij aspecten bespreken. Studies die geen plaats hebben gevonden in onze noten, zijn onder meer: Irving Abella en Harold Troper, None is too many: Canada and the Jews of Europe 1933-1948 (New York: Random House, 1983); Richard Breitman en Alan M. Kraut, American refugee policy and European Jewry, 1933-1945 (Bloomington: Indiana University Press, 1987); Haim Genizi, America’s fair share: the admission and resettlement of displaced persons, 1945-1952 (Detroit: Wayne State University Press, 1993); Monty Noam Penkower, The Jews were expendable: Free World diplomacy and the Holocaust (Detroit: Wayne State University Press, 1988); David S. Wyman, Paper walls: America and the refugee crisis, 1938-1941 (Amherst: University of Massachusetts Press, 1968); David S. Wyman, The abandonment of the Jews (New York: Pantheon, 1984).

De internering van vluchtelingen als vijandelijke buitenlanders in Groot-Brittannië in 1940 vormt een speciaal interessegebied. Zie: Miriam Kochan, Britain’s internees in the Second World War (Londen: Macmillan, 1983); Alexander Ramah, Barbed wire on the Isle of Man (New York en Londen: Harcourt Brace Jovanovich, 1980); Austin Stevens, The dispossessed: German refugees in Britain (Londen: Barrie and Jenkins, 1975).

Ook de adaptatie van Joodse vluchtelingen in de Verenigde Staten heeft aanleiding gegeven tot een uitgebreide literatuur. Zie onder meer: Lewis A. Coser, Refugee scholars in America: their impact and their experiences (New Haven: Yale University Press, 1984); Maurice R. Davie, Refugees in America: report of the Committee for the Study of Recent Immigration from Europe (New York en Londen: Harper & Brothers, 1947); Donald Peterson Kent, The refugee intellectual: the Americanization of immigrants of 1933-1941 (New York: Columbia University Press, 1953); Ruth Neubauer, Differential adjustment of adult immigrants and their children to American groups: the Americanization of a selected group of Jewish immigrants of 1933-1944 (diss. Columbia University, New York, 1966); Sibylle Quack, Zuflucht Amerika: Zur Sozialgeschichte der Emigration deutsch-jüdischer Frauen in die USA 1933-1945 (Bonn: Dietz, 1995); Gerhart Saenger, Today’s refugees, tomorrow’s citizens: a story of Americanization (New York en Londen: Harper & Brothers, 1941).

Ten slotte raden we onze lezers aan kennis te nemen van de literatuur in de vorm van memoires. Belangrijke titels die hier dienen te worden vermeld, zijn: Desider Furst en Lilian R. Furst, Home is somewhere else (Albany: State University of New York Press, 1994); Karen Gershon, We came as children (New York: Harcourt, Brace & World, 1966); Ernest G. Heppner, Shanghai refuge: a memoir of the World War II Jewish ghetto (Lincoln en Londen: University of Nebraska Press, 1994); Leo Spitzer, Hotel Bolivia: the culture of memory in a refugee from nazism (New York: Hill and Wang, 1998). Bloemlezingen van kortere stukken: Mark M. Anderson, Hitler’s exiles: personal stories of the flight from Nazi Germany to America (New York: New Press, 1998); Dorit Bader Whiteman, The uprooted: a Hitler legacy (New York: Insight Books, 1993); en Ruth E. Wolman, Crossing over: an oral history of refugees from Hitler’s Reich (New York: Twayne, 1996).

 

p. 12: … en de staat die de wettelijke erfgenaam was van het Duitse Rijk.

Zie onder meer: Nicholas Balabkins, West German reparations to Israël (New Brunswick, NJ: Rutgers University Press, 1971); Inge Deutschkron, Bonn and Jerusalem: the strange coalition (Philadelphia, New York en Londen: Chilton Book Company, 1970); Marilyn Henry, Confronting the perpetrators: a history of the Claims Conference (Londen en Portland, OR: Vallentine Mitchell, 2007); Nana Sagi, German reparations: a history of the negotiations (Jeruzalem: Magnes Press, 1980); Rolf Vogel, red., The German path to Israël: a documentation (Londen: Oswald Wolff, 1969); Ronald W. Zweig, German reparations and the Jewish world: a history of the Claims Conference, 2nd edition (Londen en Portland, OR: Frank Cass, 2001).

 

p. 12: of Julian Barnes’ A history of the world in 10½ chapters.

Julian Barnes, A history of the world in 10½ chapters (New York: Knopf, 1989), 181-8.

 

p. 13: … hebben legendarische proporties gekregen.

Zie Lisa Fittko, Mein Weg über die Pyrenäen: Erinnerungen 1940/41 (München [etc.]: Carl Hanser, 1985), 129-44; Lisa Fittko, “Der alte Benjamin”, Merkur: Deutsche Zeitschrift für europäisches Denken 36 (1982), 1 (jan.), 35vv.

 

p. 13: …als zijn voornaamste identiteitsbewijs.

Benjamin vermeldde dat hij op een Certificat d’Identité des Réfugiés Provenant d’Allemagne reisde in een brief aan Gershom Scholem, 8 april 1939, in Walter Benjamin en Gershom Scholem, Briefwechsel: 1933-1940 (Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1980), 304.

 

p. 13: … ‘Het is belangrijker dan ik.’

Lisa Fittko, Mein Weg über die Pyrenäen, 133.

 

p. 13: …wellicht door suïcide of misschien door een beroerte.

Ingrid Scheuermann, Neue Dokumente zum Tode Walter Benjamins (Bonn: Thiele & Schwartz, 1992); Wilfried F. Schoeller, Deutschland vor Ort: Geschichte, Mythen, Erinnerungen (München en Wenen: Carl Hanser, 2005), 273vv.

 

p.13: … totdat de grens weer openging.

Hannah Arendt, Men in dark times (New York: Harcourt, Brace & World, 1968), 171. Voor een ooggetuigeverslag van de situatie in Port Bou op de dag na Benjamins zelfmoord, zie Elisabeth Freundlich, The traveling years, vert. Elizabeth Pennebaker (Riverside, CA: Anadne Press, 1999), 84v.

 

p.13: …is een gedenkteken geworden voor hen allen.

Over het monument in Port Bou, zie Christopher Rollason, “Border crossing, resting place: Portbou and Walter Benjamin,” Lingua Franca (Brussel) 5, no. 8 (2002), 4-9; Dani Karavan, Homage to Walter Benjamin. “Passages,” place of remembrance at Portbou, red. Ingrid en Konrad Scheurmann (Mainz: Verlag Philipp von Zabern, 1995); Michael Taussig, Walter Benjamin’s grave (Chicago en Londen: University of Chicago Press, 2006), 3-30. Het pad dat Benjamin van Frankrijk naar Spanje nam, is een populaire pelgrimsroute geworden. Zie Rebecca Solnit, “Hatred at one end, rejection at the other: a writer retraces philosopher Walter Benjamin’s failed walk to freedom,” Los Angeles Times, 1 augustus 2004; Michael D. Jackson, “In the footsteps of Walter Benjamin,” Harvard Divinity Bulletin 34, no. 2 (Spring 2006), 42-57.

 

p. 14: ‘… is aan de nagedachtenis van de naamlozen gewijd.’

Oorspronkelijke tekst in Walter Benjamin, Gesammelte Schriften, red. Rolf Tiedemann en Hermann Schweppenhauser, 9 bdn. in 16 dln. (Frankfurt: Suhrkamp, 1972-89), vol. 1, 1241; Engelse vertaling in Walter Benjamin, “Paralipomena to ‘On the concept of history,’” in Walter Benjamin, Selected writings Volume 4, 1938-1940, red. Howard Eiland en Michael W. Jennings (Cambridge, MA.: Belknap Press, 2003), 406; Les Back, “Homage in ruins: a visit to Walter Benjamin’s grave,” in Street Signs (Spring 2007), 15.

 

DEEL EEN: 1933

1933 Het einde van een tijdperk (p. 19-23)

 

p. 20: … en hun vorm van antisemitisme sociaal taboe.

Anthony Kauders, “Legally citizens: Jewish exclusion from the Weimar polity,” in Wolfgang Benz, Arnold Paucker en Peter Pulzer, red., Jüdisches Leben in der Weimarer Republic/Jews in the Weimar Republic (Tübingen: Mohr Siebeck, 1998), 160vv.; ook Peter Pulzer, “Between hope and fear: Jews and the Weimar Republic,” ibid., 271v.

 

p. 20: … wat Duitsland tot een Joods immigratieland maakte.

Wladimir Wolf Kaplun-Kogan, Die jüdischen Wanderbewegungen in der neuesten Zeit (1880-1914), diss. Universität Breslau, 1919 (Bonn: A. Marcus & E. Webers Verlag, 1919), 8.

 

p. 21: … aan andere Joden op hun tocht naar elders.

Mark Wischnitzer, To dwell in safety: the story of Jewish migration since 1800 (Philadelphia: Jewish Publication Society of America, 1948), l00vv.

 

p. 22: … de rechtbanken veroordeelden extreme antisemitische onruststokers.

Peter Pulzer, “Between hope and fear: Jews and the Weimar Republic,” in Benz e.a., Jüdisches Leben in der Weimarer Republic/Jews in the Weimar Republic, 278; Arnold Paucker, “Der judische Abwehrkampf,” in Werner E. Mosse, red., Entscheidungsjahr 1932: zur Judenfrage in der Endphase der Weimarer Republik (Tübingen: J.C.B. Mohr [Paul Siebeck], 1965), 442vv.

 

p. 22: …de bijna honderdduizend Oost-Europese Joden …

Over het aantal Ostjuden in de Republiek van Weimar, zie Trude Maurer, Ostjuden in Deutschland, 1918-1933 (Hamburg: Hans Christians Verlag, 1986), 72vv.

 

p. 22: Nu was het Hitlers beurt.

Zie Henry Ashby Turner jr., Hitler’s thirty days to power: January 1933 (Reading, MA: Addison-Wesley, 1996).

 

MENSEN: De eerste vluchtelingen (p. 25-43)

 

p. 27: … op de avond na de Rijksdagbrand …

De discussie over wie de brand aanstak, woedt al vijfenzeventig jaar. Voor de opvatting dat Van der Lubbe de dader was, zie Fritz Tobias, Der Reichstagsbrand: Legende und Wirklichkeit (Rastatt, Baden: Grote, 1962); Hans Mommsen, Martin Broszat en anderen waren het hiermee eens. Hun analyse is onlangs in twijfel getrokken door Alexander Bahar en Wilfried Kugel, Der Reichstagbrand: Wie Geschichte gemacht wird (Berlijn: edition q, 2001) en door Hans Schneider, Neues vom Reichstagbrand? (Berlijn: Berliner Wissenschafts-Verlag, 2004). Voor eerdere werken die de schuld bij de nazi’s legden, zie Braunbuch über Reichstagbrand und Hitler-Terror (Bazel: Universum, 1933) and Internationale Komitee Luxemburg, Der Reichstagbrand (Luxembourg: Der Freundenkreis, 1978). Wij geloven dat de nazi’s verantwoordelijk waren.

 

p. 29: … vanuit hun asielland tegen het regime zouden gaan ageren.

Zie Herbert E. Tutas, Nationalsozialismus und Exil: Die Politik des Dritten Reiches gegenüber der deutschen politischen Emigration 1933-1939 (München en Wenen: Carl Hanser Verlag, 1975) en Herbert E. Tutas, NS-Propaganda und deutsches Exil, 1933-1939 (Worms: Georg Heintz, 1973).

 

p. 33: … Amsterdam eerst en vooral een toevluchtsoord.

Harry Paape, “… komende van Frankfort a/d Main,” in Anne Frank, De dagboeken van Anne Frank, red. David Barnouw en Gerrold van der Stroom (Amsterdam: Bakker, 2001), 1vv.

 

p. 34: … totdat de waanzin over zou gaan.

Norman Bentwich, The refugees from Germany: April 1935 to December 1936 (Londen: Allen and Unwin, 1936), 36.

 

p. 34: … voor jongere Joodse vluchtelingen.

Het standaardwerk over Joodse vluchtelingen in Nederland is Bob Moore, Refugees from Nazi Germany in the Netherlands, 1933-1940 (Dordrecht, Boston en Lancaster: Martinus Nijhoff, 1986); ook belangrijk: David Cohen, Zwervend en dolend: De joodsche vluchtelingen in Nederland in de jaren 1933-1940 (Haarlem: De Erven F. Bohn, 1955), en J. Baert, De vluchteling in Nederland, met een overzicht van het aantal en de aard der vluchtelingencomité’s (Assen: van Gorcum, 1938).

 

p. 34: … de grote boekverbranding …

Zie Theodor Verweyen, Bücherverbrennungen: Eine Vorlesung aus Anlass des 65. Jahrestages der “Action wider den undeutschen Geist ” (Heidelberg: Universitätsverlag Winter, 2000); Ulrich Walberer, red., Zehnter Mai 1933: Bücherverbrennung in Deutschland und die Folgen (Frankfurt: Fischer, 1983).

 

p. 35: … de Kulturwissenschaftliche Bibliothek Warburg in Hamburg

Over de geschiedenis van de bibliotheek, zie onder meer: J. B. Trapp, “Aby Warburg, his library and the Warburg Institute,” Theoretische Geschiedenis 13 (1986), 169-86; Tilmann von Stockhausen, Die Kulturwissenschaftliche Bibliothek Warburg: Architektur, Einrichtung und Organisation (Hamburg: Döling und Galitz Verlag, 1992); Hans Michael Schäfer, Die Kulturwissenschaftliche Bibliothek Warburg: Geschichte und Persönlichkeiten der Bibliothek Warburg mit Berücksichtigung der Bibliothekslandschaft und der Stadtsituation der Freien und Hansestadt Hamburg zu Beginn des 20. Jahrhunderts (Berlijn: Logos-Verlag, 2003).

 

p. 35: … naar elders te verhuizen.

Bernhard Buschendorf, “Auf dem Weg nach England: Edgar Wind und die Emigration der Bibliothek Warburg,” in Michael Diers, red., Porträt aus Büchern: Bibliothek Warburg und Warburg Institute, Hamburg-1933-London (Hamburg: Döling und Galitz Verlag, 1993), 94.

 

p. 35: … niet aan de Reichsfluchtsteuer onderworpen waren.

Michael Diers, “Porträt aus Büchern: Stichworte zur Einführung, ” in Diers, red., Porträt aus Büchern, 10.

 

p. 36: … Samuel Augustine Courtauld het restant te betalen.

Buschendorf, “Auf dem Weg nach England,” 96vv.

 

p. 37: … veertien organisaties op om hun collega’s te helpen.

The Emergency Committee in Aid of Displaced German Scholars, Report of January 1, 1934 (New York: 1934), 13v.

 

p. 37: …met Einstein als een van de eerste stafleden.

Vicki Caron, Uneasy asylum: France and the Jewish refugee crisis, 1933-1942 (Stanford, CA: Stanford University Press, 1999), 17v.; Henry L. Feingold, The politics of rescue: the Roosevelt administration and the Holocaust, 1938-1945 (New York: Holocaust Library, 1970), 1970), 138; Anthony Heilbut, Exiled in paradise (Berkeley en Los Angeles: University of California Press, 1997), 80; Eugen Weber, The hollow years (New York: Norton, 1994), 106.

 

p. 37: … vijftig procent van die van boven de vijftig emigreerden.

“Wissenschaftsemigration: Einleitung,” in Claus-Dieter Krohn e.a., Handbuch der deutschsprachigen Emigration 1933-1945 (Darmstadt: Primus Verlag, 1998), 682.

 

p. 37: … American Emergency Committee hielp er 46 aan een baan.

Bentwich, The refugees from Germany, 179.

 

p. 41: Al met al geen slechte dag voor de regering.

Zie: Amy Zahl Gottlieb, Men of vision: Anglo-Jewry’s aid to victims of the Nazi regime, 1933-1945 (Londen: Weidenfeld and Nicolson, 1998), spec. 7-31; Louise London, Whitehall and the Jews, 1933-1948: British immigration policy and the Holocaust (Cambridge: Cambridge University Press, 2000), 16-57; A.J. Sherman, Island refuge: Britain and refugees from the Third Reich, 1933-1939 (Berkeley: University of California Press, 1973), 19-35.

 

PLAATSEN: Een thuisland in Palestina (p. 47-70)

 

p. 48: … dat alle 270.000 Roemeense Joden het land uit zouden worden gezet …

Voor een beschrijving van de wanhopige toestand van de Roemeense Joden, zie Binjamin Segel, Rumänien und seine Juden (Berlijn: Nibelungen Verlag, 1918).

 

p. 48: … om het thuisland te stichten dat Herzl voor ogen had gehad.

Max Nordau, Zionistische Schriften (Berlijn: Jüdischer Verlag, 1923), 109vv.

 

p. 49: … de Russische steun voor de geallieerde zaak ten goede zou komen.

Mark Levene, War, Jews, and the New Europe (Oxford: Oxford University Press, 1992), 82vv.; 143.

 

p. 49: … toen de Volkenbond Groot- Brittannië mandaatmacht in Palestina toekende.

Over de hoofdbrekens die de Balfour Declaration de Volkenbond bezorgde, zie Elmer Bendiner, A time for angels: the tragicomic history of the League of Nations (New York: Knopf, 1975), 322.

 

p. 51: … belang van Palestina als een direct asieloord in een nieuw kader.

Zie Vladimir Jabotinsky, The war and the Jew (New York: Dial Press, 1942), 190vv. Ook Barukh Ben-Anat, “The great moment found a small generation – the Nordau plan 1919-1920,” [Hebreeuws] in Zionism 19 (1995), 80-116.

 

p. 52: … jeugdbewegingen die zich daardoor snel uitbreidden.

Zie Ezra Mendelsohn, Zionism in the Jewish community of Poland during the twenties (Tel Aviv: Tel Aviv University, 1982).

 

p. 53: … naar het culturele braakland van Palestina te emigreren.

Stephen M. Poppel, Zionism in Germany, 1897-1933 (Philadelphia: Jewish Publication Society of America, 1977), 92v.

 

p. 53: … volgens de bestaande formule.

Herbert A. Strauss, “Jewish Emigration from Germany: Nazi policies and Jewish responses (II),” in Leo Baeck Institute Year Book 26 (1981), 343vv.

 

p. 54: … de vreemde-valutareserves van de Reichsbank.

Over het Ha’avara-Abkommen, zie Werner Feilchenfeld, Dolf Michaelis en Ludwig Pinner, Haavara-Transfer nach Palästina und Einwanderung deutscher Juden, 1933-1939 (Tübingen: Mohr, 1972); Edwin Black, The transfer agreement: the dramatic story of the pact between the Third Reich and Jewish Palestine (New York: Macmillan, 1984).

 

p. 54: … waarde van het akkoord voor zijn langetermijndoeleinden.

Yfaat Weiss, “The transfer agreement and the boycott movement: a Jewish dilemma on the eve of the Holocaust,” Yad Vashem Studies 26 (1998), 255-63.

 

p. 55: … met 36, resp. 34 procent ongeveer op hetzelfde peil.

Werner Rosenstock, “Exodus 1933-1939: A survey of Jewish emigration from Germany,” Leo Baeck Institute Year Book 1 (1956), 381v.

 

p. 55: Palestina leek op weg een Joodse staat te worden.

Black, The transfer agreement; zie ook Curt D. Wormann, “German Jews in Israel: their cultural situation since 1933,” Leo Baeck Institute Year Book 15 (1970), 73-103; en Mordechai Eliav, “German Jews share in the building of the national home in Palestine and the state of Israel, ” Leo Baeck Institute Year Book 30 (1985), 255-63.

 

p. 57: Maar ze troffen in Palestina een omgekeerde sociale hiërarchie aan.

Zie bijvoorbeeld: Erich Gottgetreu, “The German Jews in Palestine,” The Menorah Journal 24, no. 1 (januari-maart 1936), 63-4; de Duitstalige literatuur over de adaptatie van Duitse Joden in Palestina is zeer omvangrijk, Zie onder meer: Shlomo Erzel, Neue Wurzeln: 50 Jahre Immigration deutschsprachiger Juden in Israel (Gerlingen: Bleicher Verlag, 1983); Anne Betten en Miryam Du-nour, red., Wir sind die Letzten. Fragt uns aus: Gespräche mit den Emigranten der dreissiger Jahre in Israel (Gerlingen: Bleicher Verlag, 1995); Gabriele Koppel, Heimisch werden: Lebenswege deutscher Juden in Palästina (Hamburg: Europäischer Verlagsanstalt, 2000); Joachim Schlör, Endlich im Gelobten Land?: Deutsche Juden unterwegs in eine neue Heimat (Berlijn: Aufbau-Verlag, 2003).

 

p. 59: Misschien kon ik ze iets anders aanraden?’22

Zie ook Nathan Höxter, Jüdische Pionierarbeit: nach Kindheit und früher Jugend in Berlin ein Leben im Kibbuz Gem und neue Brücken nach Deutschland, 1916-2000 (Konstanz: Hartung-Gorre Verlag, 2000), 31v. Zie ook: Brian Amkraut, Between home and homeland: youth aliyah from Nazi Germany (Tuscaloosa: University of Alabama Press, 2006).

 

p. 59: De Zionistische Organisatie in Duitsland twijfelde.

Norman Bentwich, Jewish youth comes home (Londen: Victor Gollancz, 1944), 36.

 

p. 60: … zag Henrietta Szold er ook de waarde niet van in.

Bentwich, Jewish youth comes home, 37.

 

p. 60: … en de kosten per persoon.

Recha Freier, Let the children come: the early history of youth aliyah (Londen:Weidenfeld and Nicolson, 1961), 29.

 

p. 60: In heel Duitsland schoten trainingscentra uit de grond.

Zie Rudolf Melitz, red., Das ist unser Weg: Junge Juden schildern Umschichtung und Hachscharah (Berlijn: Joachim Goldstein Verlag, 1937).

 

p. 61: … een leer- en aanpassingstijd van twee jaar.

Marvin Rosenthal, Henriette Szold, life and letters (NewYork:Viking Press, 1942), 41.

 

p. 66: … en demografische aandeel in snel tempo ongunstiger werd.

Zie Rashid Khalidi, The iron cage: the story of the Palestinian struggle for statehood (Boston: Beacon Press, 2006), 31vv.

 

p. 66: … en dus toenemende immigratie.

Great Britain. Palestine Royal Commission, Report (Londen: His Majesty’s Stationery Office, 1937), 281.

 

p. 67: … zoals in andere Arabische landen.

Mark Tessler, A history of the Israeli-Palestinian conflict (Bloomington en Indianapolis: Indiana University Press, 1994), 238vv.; Ann Mosely Lesch, “The Palestine Arab nationalist movement under the mandate,” in William B. Quandt, Fuad Jabber en Ann Moseley Lesch, The politics of Palestinian nationalism (Berkeley, Los Angeles en Londen: University of California Press, 1973), 17.

 

p. 68: … haar aanbeveling voor deling steunde.

“Minutes of the Permanent Mandates Commission of the League of Nations for the thirty-second session at Geneva devoted to Palestine,” in Howard M. Sachar, The rise of Israel, 39 bdn. (New York en Londen: Garland, 1987), bd. 25, 318.

 

p. 70: Maar de kans was verkeken.

Zoals geciteerd in Yossi Katz, Partner to partition: the Jewish Agency’s partition plan in the Mandate era (London en Portland, OR: Frank Cass, 1998), 64; 19v.

 

PAPIEREN: Paspoorten in een gesloten wereld (p. 74-90)

 

p. 76: … beruchte uitzonderingen op de algemene regel.

Egidio Reale, “Le problème des passeports,” in Hague Academy of International Law, Recueil des Cours / Académie de Droit International 50 (1934), 108. Voor een korte samenvatting in het Engels van Reale’s werk, zie Egidio Reale, “The passport question,” Foreign Affairs 9 (1930-1), 506-9.

 

p. 76: … door er ‘visé‘ (gezien) of ‘paspoort’ op te schrijven.

Edwin Montefiore Borchard, The diplomatic protection of citizens abroad or the law of international claims (New York: Banks Law Publishing Co., 1915), 493.

 

p. 76: … dat naar een centraal register werd gestuurd.

Valentin Groebner, Der Schein der Person: Steckbrief, Ausweis und Kontrolle im Europa des Mittelalters (München: Beck, 2004), 124.

 

p. 76: … buiten hun muren probeerden te houden.

Ibid., 128vv.

 

p. 76: … om het koninkrijk binnen te komen.

John Torpey, The invention of the passport: surveillance, citizenship and the state (Cambridge: Cambridge University Press, 2000), 21v.

 

p. 76-77: … in de eerste dagen van de Franse Revolutie.

Over het natuurlijke recht op reizen in het internationale recht van de vroegmoderne tijd en de Verlichting, zie Franciscus de Vitoria, “On the Indians lately discovered,” in James Brown Scott, The Spanish origins of international law: Francisco de Vitoria and his law of nations (Oxford: Clarendon Press, 1934), appendix A, xxxvi vv.; appendix C, lxxv; Hugo Grotius, The law of war and peace; vert. Louise R. Loomis (New York: Walter J. Black, 1949), 85; Emerich de Vattel, The law of nations or principles of the law of nature (Dublin: Luke White, 1787), 262vv.

 

p. 78: … en welke rechten en verplichtingen het met zich meebracht.

Reale, “Le problème des passeports,” 99vv.

 

p. 78: … een slapend bestaan.

Ibid., 105vv.

 

p. 78: … (een verwachting van bescherming die zelden werd gehonoreerd).

Leo Lucassen, “A many-headed monster: the evolution of the passport system in the Netherlands and Germany in the long nineteenth century,” in Jane Caplan en John Torpey, red., Documenting individual identity: the development of state practices in the modern world (Princeton en Oxford: Princeton University Press, 2001), 248.

 

p. 78: … naar het land dat het document had verstrekt.

Daniel C. Turack, The passport in international law (Lexington, MA, Toronto, en Londen: Lexington Books, 1972), 13.

 

p. 78: … vereisten nu een foto en een volledige fysieke beschrijving.

John Torpey, “The Great War and the birth of the modern passport system,” in Caplan en Torpey, red., Documenting individual identity, 256-70; Martin Lloyd, The passport: the history of man’s most traveled document (Stroud: Sutton, 2003), 90vv.

 

p. 79: … een slaatje probeerden te slaan uit de toenmalige valutaproblemen.

Reale, “Le problème des passeports, ” 112vv.

 

p. 79: … en beperkten de lijst van landen van herkomst.

Zie onder meer: Jeremiah W. Jenks en W. Jett Lauck, The immigration problem: a study of American immigration conditions and needs, 6th edition (New York en Londen: Funk & Wagnalls, 1926), 455; Claudena M. Skran, Refugees in inter-war Europe: the emergence of a regime (Oxford: Clarendon Press, 1995), 22v.

 

p. 79: … werden tamelijk goed geabsorbeerd in hun ‘nationale tehuizen’.

Zie John Hope Simpson, The refugee problem: report of a survey (Londen: Royal Institute of International Affairs, 1938), 99.

 

p. 79: … en beschermingen die aan burgers toekwamen.

Zie onder meer: Sigismund Cargas, “Die Staatenlosen, ” Bibliotheca Visseriana dissertationum ius internationale illustrantium 7 (1928), 1-130; Erwin Lowenfeld, “Status of stateless persons, ” Transactions of the Grotius Society 27 (1941), 59-112; Paul Weis, Nationality and statelessness in international law (Londen: Stevens & Sons, 1956), 53vv.

 

p. 80: … tot staatloze vluchtelingen gedegradeerd.

Simpson, The refugee problem, 561.

 

p. 80: …Deze besluiten troffen tussen de 200.000 en 900.000 Armeniërs.

Voor het getal van 200.000, zie Simpson, The refugee problem, 558.Het aantal van 900.000 is te vinden in Thomas Jürgens, Diplomatischer Schutz und Staatenlose (Berlijn: Duncker & Humblot, 1987), 84; Jürgens kwam tot dit hoge aantal op basis van informatie die hij vond in Johannes Lepsius, Deutschland und Armenien, 1914-1918: Sammlung diplomatischer Aktenstücke (Potsdam: Tempelverlag, 1919), lxv.

 

p. 80-81: …een gevaar voor de openbare orde of de belangen van de staat beschouwde.

John Fischer Williams, “Denationalization,” British Year Book of International Law 8 (1927), 45vv.

 

p. 81: …Nansen, een internationale beroemdheid door zijn Noordpoolavonturen in de jaren 1890 …

Zie Vincent Chetail, “Fridtjof Nansen and the international protection of refugees: an introduction,” Refugee Survey Quarterly 22 (2003), 1-6; zie ook: Fridtjof Nansen, The first crossing of Greenland, 2 bdn. (Londen: Longmans, 1890), en idem, Farthest north: being a record of a voyage of exploration of the ship “Fram ” 1893-96 and of a fifteen months’ sleigh journey by Dr. Nansen and Lieut. Johansen with an appendix by Otto Sverdrup, Captain of the Fram, 2 bdn. (Westminster: Archibald Constable & Co., 1897).

 

p. 81: … de repatriëring georganiseerd van 250.000 soldaten uit de Centrale Mogendheden …

Zie de beschrijving van Baker door zijn collega Thomas Frank Johnson. Thomas Frank Johnson, International tramps: from chaos to permanent world peace (Londen: Hutchinson, 1938), 163.

 

p. 81: … van de talrijke organisaties die hulp verleenden.

League of Nations, Official Journal (mei 1922), annex 321, 385.

 

p. 81: … of het recht om werk te zoeken.

John Hope Simpson, Refugees: preliminary report of a survey (Londen: Institute of International Affairs, 1938), 99v.

 

p. 81: … het zag eruit als een paspoort, werd een paspoort genoemd …

Over het Nansen-paspoort, zie “Arrangement with regard to the issue of certificates of identity to Russian refugees, signed at Geneva, July 5, 1922,” in League of Nations, Treaty Series 13 (1922), 238-42; Reale, “Le problème des passeports,” 120vv.; Jürgens, Diplomatischer Schutz und Staatenlose, 87vv.; Otto Hieronymi, “The Nansen passport: a tool of freedom of movement and protection,” Refugee Survey Quarterly 22 (2003), 36-47.

 

p. 81: … inclusief de oprichting van quasi-consulaire bureaus in veel landen…

Over het belang van deze quasi-consulaire diensten, zie J.L. Rubinstein, “The refugee problem,” International Affairs (Royal Institute of International Affairs 1931-1939) 15 (1936), 724v.

 

p. 82: … staatsburgers wier regering weigerde hun paspoort te vernieuwen.

League of Nations, Organisation for Communications and Transit, Passport conference held at Geneva, May 12th to 18th, 1926, Minutes of the Plenary Meetings of the Conference (Geneva: League of Nations, 1926), 75.

 

p. 82: … ballingschap, gevangenschap of de dood dreigde.

Simpson, The refugee problem, 121. Zie ook Ernest Kohn Bramstedt, Dictatorship and political police: the technique of control by fear (Londen: Routledge, 2003), 51vv.

 

p. 82: … en torpedeerde het voorstel …

League of Nations, Third General Conference on Communications and Transit, Geneva, August 23rd to September 2nd, 1927, 3 bdn. (Geneva: League of Nations, 1927), bd. 1, 25v.; dl.3, 11vv.

 

p. 82: … iets wat door de vernieuwing van paspoorten vergemakkelijkt werd.

Simpson, The refugee problem, 121v.

 

p. 82: … neutrale Carte d’Identité et de Voyage.

League of Nations, Third General Conference on Communications and Transit, bd. 3, 60.

 

p. 82: … veel van dezelfde voordelen als staatsburgers.

Louise Holborn, Refugees: a problem of our times (Metuchen, NJ: Scarecrow Press, 1975), 10.

 

p. 83: … nog meer rechten verleende dan ze tot dan toe hadden.

“Convention relating to the international status of refugees, signed at Geneva, October 28th, 1933,” League of Nations, Treaty Series 159 (1933), 205.

 

p. 85: … Duitse vluchtelingen liepen ook gevaar staatloos te worden.

Zie Hans Georg Lehmann, “Acht und Achtung politischer Gegner im Dritten Reich: Die Ausbürgerung deutscher Emigranten 1933-1945,” in Michael Hepp, red., Die Ausbürgerung deutscher Staatsangehöriger 1933-1945 nach dem im Reichsanzeiger veröffentlichten Listen, 3 bdn. (München: K. G. Saur, 1985), bd. 1, xi vv.; ook Martin Dean, “The development and implementation of Nazi denaturalization and confiscation policy up to the eleventh decree to the Reich citizenship law,” Holocaust and Genocide Studies 16 (2002), 217vv.

 

p. 85: … of Duitse consulaire ambtenaren zover krijgen het document te vernieuwen.

“Statement of James G. McDonald, High Commissioner for Refugees (Jewish and other) coming from Germany, made at the second session of the Governing Body at London, May 2, 1934.” PRO, FO 371/17700, 151.

 

p. 86: … om op aanwijzing van de Volkenbond van koers te veranderen.

Vicki Caron, Uneasy asylum: France and the Jewish refugee crisis, 1933-1942 (Stanford, CA: Stanford University Press, 1999), 13vv., 64vv.; Greg Burgess, “France and the German refugee crisis of 1933,” French History 16 (2002), 211vv.

 

p. 86: … David Cohen, een vooraanstaand lid van de Nederlandse Zionisten Bond.

Norman Bentwich, My 77 years: an account of my life and times, 1883-1960 (Philadelphia: Jewish Publication Society of America, 1961), 122 vv.

 

p. 86: … toegang tot de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken, Andries de Graeff.

Zie David Cohen, Zwervend en dolend: de Joodse vluchtelingen in Nederland in de jaren 1933-1940 (Haarlem: Bohn, 1955), 31v.

 

p. 87: … en het gezag en prestige die het internationale orgaan eraan verleende.

League of Nations, Official Journal, Special Supplement 117: Records of the Fourteenth Ordinary Session of the Assembly, Minutes of the Second Committee (Technical Organisations) (Geneva: 1933), 22v.

 

p. 87: … en geen verantwoording verschuldigd was aan de Raad.

League of Nations, Official Journal, Special Supplement 117, 47v.

 

p. 87: McDonald, een vroom christen met een groot sociaal netwerk …

Voor meer over McDonald en zijn opvattingen, zie: James G. McDonald, German “atrocities ” and international law (Chicago: Germanistic Society, 1914); Claudene M. Skran, “Profiles of the first two High Commissioners,” Journal of Refugee Studies 1 (1988), 289v.

 

p. 87: … werd hem verboden direct bij de Duitse regering te interveniëren.

Norman Bentwich, The refugees from Germany: April 1935 to December 1936 (Londen: Allen and Unwin, 1936), 72vv.; John I. Knudson, A history of the League of Nations (Atlanta: Turner E. Smith & Co., 1938), 258.

 

p. 88: … fysiek en symbolisch gescheiden van het hoofdkwartier in Genève.

Bentwich, My 77 years, 131.

 

p. 88: … Ze streefden ernaar het dilemma waarin Duitse vluchtelingen – wettelijk staatsburgers, maar in feite staatloos – gevangen zaten, te doorbreken.

Zie onder meer: Reale, “Le problème des passeports,” 158v.; brief van Lord Cecil aan Sir John Simon, 8 december 1933. PRO, FO 371/17698; brief van de onderstaatssecretaris van Binnenlandse Zaken aan de onderstaatssecretaris van Buitenlandse Zaken, 26 januari 1934. PRO, FO 371/17689, 174; “Travel documents for refugees from Germany who do not possess national papers.” PRO, FO 371/17689; S.A. Heald, “Report on the meeting of the Permanent Committee of the Governing Body of the High Commission for Refugees (Jewish and other) coming from Germany,” 30 januari 1934. PRO, FO 371/176699, 243; ook Bentwich, The refugees from Germany, 92; brief van Norman Bentwich aan de onderstaatssecretaris van Buitenlandse Zaken, 6 februari 1934. PRO, FO 371/17698, 225.

 

PROBLEMEN: Minderhedenrechten en Joden als minderheid (p. 93-110)

 

p. 93: … stevig verankerd waren in het internationale recht.

Het oorzakelijk verband tussen minderhedenbeleid en vluchtelingen werd in de jaren 1930 goed onderkend. Zie bijvoorbeeld: John Hope Simson, The refugee problem: report of a survey (Londen: Royal Institute of International Affairs, 1938), 522vv.

p. 94: … Ze hoorden er niet bij.

Zie André Mandelstam, “La protection des minorités, ” in Hague Academy of International Law, Recueil des Cours / Académie de Droit International 1 (1923), 365-519; Lucy Philip Mair, The protection of minorities: the wording and scope of the minorities treaties under the League of Nations (Londen: Christophers, 1928); Carlile Aylmer Macartney, National states and national minorities (Londen: Oxford University Press, 1934); Jennifer Jackson Preece, National minorities and the European nation-states system (Oxford: Clarendon Press, 1998).

 

p. 94: … zouden zij zichzelf en hun geloofsgenoten het best kunnen beschermen?

Zie Georg Landauer, Das geltende jüdische Minderheitenrecht mit besonderer Berücksichtigung Osteuropas (Leipzig en Berlijn: Teubner, 1924); Oscar J. Janowsky, The Jews and minority rights, 1898-1919 (New York: Columbia University Press, 1933); Carole Fink, Defending the rights of others: the great powers, the Jews, and international minority protection, 1878-1938 (Cambridge en New York: Cambridge University Press, 2004).

 

p. 95: … en dezelfde rechten opeisen.

Jacob Robinson e.a., Were the minorities treaties a failure? (New York: Institute of Jewish Affairs, 1943), 160.

 

p. 95: … als het tot de Volkenbond wilde toetreden.

Ibid., 161.

 

p. 96: … beklemtoonde zijn mandaat om voor de rechten van Joden op te komen.

World Jewish Congress, Unity in dispersion: a history of the World Jewish Congress (New York: World Jewish Congress, 1945), 31.

 

p. 97: … niet die van leden van een door een Volkenbondsverdrag beschermde minderheid.

Voor een indringend portret van de Duitse Jood als assimilant, zie Nahum Goldmann, The autobiography of Nahum Goldmann: sixty years of Jewish life, vert. Helen Sebba (New York: Holt, Rinehart and Winston, 1969), 59v.

 

p. 97: … dat de voornaamste Duits-Joodse organisatie, de Centralverein deutscher Staatsbürger jüdischen Glaubens,weigerde deel te nemen.

Over de Centralverein, zie Avraham Barkai, “Wehr Dich”: Der Centralverein deutscher Staatsbürger jüdischen Glaubens (C.V.) 1893-1938 (München: Beck, 2002).

 

p. 99: … dat onder meer de rechten van minderheden beschermde.

League of Nations, Official Journal 14, no. 7, deel 1 (1933), 930; over de volksstemming en deling van Opper-Silezië, zie Sir Robert Donald, The Polish corridor and the consequences (Londen: Thornton Butterworth, 1929); J. Weinstein, Upper Silesia: a country of contrasts (Parijs: Gebethner & Wolff, 1931); William Harbutt Dawson, Germany under the treaty (Londen: Allen & Unwin, 1933); Julius Stone, Regional guarantees of minority rights: a study of minorities procedures in Upper Silesia (New York: Macmillan, 1933); Georges Kaeckenbeeck, The international experiment of Upper Silesia: a study in the working of the Upper Silesia settlement, 1922-1937 (Londen: Oxford University Press, 1942).

 

p. 99: … Franz Bernheim, een 34-jarige winkelbediende.

Over de zaak-Bernheim, zie: Greg Burgess, The human rights dilemma in anti-Nazi protest: the Bernheim petition, minorities protection, and the 1933 session of the League of Nations, CERC Working Paper Series, no. 2 (Melbourne: Contemporary Europe Research Centre, 2002); Philipp Graf, Die Bernheim-Petition 1933 (Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 2008).

 

p. 100: … het geval als een zuiver lokaal probleem te behandelen.

Helmut Pieper, Die Minderheitenfrage und das Deutsche Reich 1919-1933/34 (Frankfurt: Alfred Metzner Verlag, 1974), 299v.

 

p. 101: Het hof vond zijn mondelinge verklaring juridisch bindend.

Zie: Max Kohler, The United States and German Jewish persecutions: precedents for popular and governmental action (Cincinnati: B’nai B’rith Executive Committee, 1934), 34v.; J.W. Garner, “The internationally binding force of unilateral oral declarations,” American Journal of International Law 27 (juli 1933), 493-7.

 

p. 102: … zou weten hoe gretig nazi-Duitsland zijn wettelijke verplichtingen nakwam.

Pieper, Die Minderheitenfrage und das Deutsche Reich, 305.

 

p. 102: … een oproep tot herstel van gelijke rechten in heel Duitsland, niet alleen in Opper-Silezië.

International Federation of League of Nations Societies, XVIIth Plenary Congress, Montreux, 3rd7th June 1933: Proceedings and Resolutions (Brussel en Genève: General Secretariat, 1933), 36vv.; 118.

 

p. 102: … het beste wat hij voor het regime kon doen, was zich onthouden.

Ibid., 38.

 

p. 102: … voor vertegenwoordigers van alle minderheidsgroepen in Europa.

Zie Sabine Bamberger-Stemmann, Der europäische Nationalitäten-Congress 1925 bis 1938: Nationale Minderheiten zwischen Lobbyistentum und Grossmachtinteressen (Marburg: Verlag Herder-Institut, 2000).

 

p. 104: … maar Hitler wilde van geen enkele afzwakking van het nazi-standpunt horen.

”Minutes of a Conference of Heads of Departments, Held at the Reich Chancellery, on Tuesday, September 26, 1933, at 4:15 p.m.,” Documents on German Foreign Policy 1918-1945, Series C, bd. 1, 796.

 

p. 106: … en tegen de apart in stemming gebrachte paragraaf twee.

League of Nations, Official Journal, Special Supplement 115, 88.

 

p. 107: … dat ze als inwoners van het gebied hadden.

Zie Sarah Wambaugh, The Saar plebiscite: with a collection of official documents (Cambridge:

Harvard University Press, 1940), 150; ook Schlomo Rülf, Ströme im dürren Land: Erinnerungen (Stuttgart: Deutsche Verlags-Anstalt, 1964), 94vv.

 

p. 107: … na het toekomstige referendum in 1935.

Document 25, Documentation zur Geschichte der jüdischen Bevölkerung in Rheinland-Pfalz und im Saarland von 1800 bis 1945, 9 bdn. (Koblenz: Selbstverlag der Landesarchivverwaltung Rheinland-Pfalz, 1965-82), bd. 6, 329vv. Zie ook Document 31, ibid., bd. 6, 358v.

p. 107: … zodat vluchtelingen gevrijwaard zouden zijn van de Reichsfluchtsteuer.

Document 34, ibid., bd. 6, 370vv.

 

p. 110: … om hen te beschermen waar ze ook maar terecht zouden komen.

Simpson, The refugee problem: report of a survey, 155vv.

 

DEEL TWEE: 1938-1939

1933-1938 De duimschroeven worden aangedraaid (p. 117-122)

 

p. 118: … het Ha’avara-Abkommen veroorloofde hen dat te doen met een flink deel van hun bezittingen.

Zoals we hebben gezien leed het Ha’avara-Abkommen aan aanzienlijke inflatie. Zie Herbert A. Strauss, “Jewish emigration from Germany: Nazi policies and Jewish responses (2), ” Leo Baeck Institute Year Book 26 (1981), 351.

 

p. 118: … naar landen overzee nam toe (36 procent).

Werner Rosenstock, “Jewish emigration from Germany,” Leo Baeck Institute Year Book 1(1956), 381.

 

p. 118: … was de drempel nog maar vijftigduizend Reichsmark.

Herbert A. Strauss, “Jewish emigration from Germany: Nazi policies and Jewish responses (1),” Leo Baeck Institute Year Book 25 (1980), 343v.

 

p. 118-19: … hielden aan het vertrek van de Joden grote winsten over.

Strauss, “Jewish emigration from Germany: Nazi policies and Jewish responses (2),” 351.

 

p. 120: … om de komende vijf jaar honderdduizend jongere Joden het land uit te krijgen.

“The Central-Verein balance sheet,1935,” Lucy S. Dawidowicz, red., A Holocaust reader (New York: Behrman House, 1976), 164v.

 

p. 120: … in 1936 was dat 43 procent;

Werner Rosenstock, “Jewish Emigration from Germany,” Leo Baeck Institute Year Book 1(1956), 381.

 

p. 120: … tegen Palestina 15 procent en Europa 25 procent.

Ibid., 382.

 

p. 121: … inspanningen van lokale Zuid-Amerikaanse gemeenschappen.

Arieh Tartakower en Kurt R. Grossmann, The Jewish refugee (New York: Institute of Jewish Affairs, 1944), 314vv.

 

p. 122: Het eerste gebied dat voor dat rijk moest worden opgeëist was Oostenrijk.

Over de politieke voorgeschiedenis van de Anschluss, zie Alfred D. Low, The Anschluss movement, 1931-1938, and the great powers (Boulder, CO: East European Monographs / New York: Columbia University Press, 1985). Over de gebeurtenissen van maart 1938, zie Gordon Brook-Shepherd, Anschluss: The rape of Austria (Londen: Macmillan, 1963).

 

p. 122: … vooral omdat Mussolini er niets van moest hebben.

Voor een contemporaine kijk, zie Gerhard Schacher, Central Europe and the Western World (Londen: George Allen & Unwin, 1936), 142vv.

 

p. 122: … die elke openlijke uiting daarvan in Duitsland tot dan toe overtrof.

Zie Herbert Rosenkranz, “The Anschluss and the tragedy of Austrian Jewry 1938-1945,” in Josef Frankel, red., The Jews of Austria: essays on their life, history, and destruction (Londen: Vallentine Mitchell, 1967), 479-546.

 

MENSEN: Ambtenaren en hun oplossingen (124-45)

 

p. 124: … met hun eigen onderkleren of tandenborstels het wegdek te schrobben.

Over de gebeurtnissen van maart 1938, zie Gordon Brook-Shepherd, Anschluss: The rape of Austria (Londen: Macmillan, 1963) en Herbert Rosenkranz, “The Anschluss and the tragedy of Austrian Jewry 1938-1945,” in Josef Frankel, red., The Jews of Austria: essays on their life, history, and destruction (London: Vallentine Mitchell, 1967), 479-546. Voor een contemporain verslag, zie George Eric Rowe Gedye, The fallen bastions (Londen: Victor Gollancz, 1939).

 

p. 124: … speciaal naar de Verenigde Staten.

Norman Bentwich, My 77 years: an account of my life and times, 1883-1960 (Philadelphia: Jewish Publication Society of America, 1961), 145.

 

p. 126: … al tot meer vervolging zou kunnen leiden.

”Austrian refugees. Revised record of inter-departmental meeting,” 28 maart 1938. PRO, FO 371/22321.

 

p. 127: … in Evian, aan de Franse oever van het Meer van Genève.

Voor algemene beschouwingen over de conferentie van Evian en de nasleep daarvan, zie onder meer: Shalom Adler-Rudel, “The Evian conference on the refugee question,” Leo Baeck Institute Year Book 13 (1968), 235-73; Feingold, The politics of rescue; Shlomo Z. Katz, “Public opinion in Western Europe and the Evian conference,” Yad Vashem Studies 9 (1973), 105-32.

 

p. 127: … tot de moord op en gewelddadige verdrijving van Haïtiaanse arbeiders.

Over de bloedbaden, zie Ian Bell, The Dominican Republic (Boulder, CO: Westview Press, 1981), 67v., en Albert C. Hicks, Blood in the streets: the life and rule of Trujillo (New York: Creative Age Press, 1946), vi vv.; 98vv.

 

p. 127: … door asiel aan Europese Joden te verlenen.

Over het oorzakelijk verband tussen de bloedbaden en Trujillo’s aanbod en zijn financiële verwachtingen, zie Hicks, Blood in the streets, 166vv.; over Trujillo’s poging om de bevolking van de Dominicaanse Republiek te “verblanken”, zie Henry L. Feingold, The politics of rescue: the Roosevelt administration and the Holocaust, 1938-1945 (New York: Holocaust Library, 1970), 112; 121.

 

p. 128: … een Intergovernmental Committee on Refugees (IGC), dat op 3 augustus in Londen bijeen zou komen.

Over het Intergovernmental Committee, zie Tommie Sjöberg, The powers and the persecuted: the refugee problem and the Intergovernmental Committee on Refugees (IGCR), 1938-1947 (Lund: Lund University Press, 1991); Ralph Weingarten, Die Hilfeleistung der westlichen Welt bei der Endlösung der deutschen Judenfrage: Das “Intergovernmental Committee on Political Refugees ” (IGC) 1938-1939 (Bern, Frankfurt en Las Vegas: Peter Lang, 1981).

p. 128: … door de Volkenbond beschermd werden.

Stenografisch verslag van de eerste bijeenkomst van het Inter-Governmental Committee om het werk van de bijeenkomst van Evian voort te zetten en te ontwikkelen, Foreign Office, Londen, 3 augustus 1938. PRO, FO 371/22573—106569.

 

p. 129: … hoewel die regering zelf van niets wist.

Frank Shapiro, Haven in Africa (Jeruzalem: Gefen, 2002), 5.

 

p. 130: … Iets meer dan duizend mensen vertrokken volgens dit plan.

Mark Wischnitzer, “Jewish emigration from Germany, 1933-1938,” Jewish Social Studies 2 (1940), 43; ook Mark Wischnitzer, To dwell in safety (Philadelphia: Jewish Publication Society of America, 1948), 191.

 

p. 130: … in de in Wenen gevestigde Gildemeesteraktion.

Zie Peter Berger, “The Gildemeester organization for assistance to emigrants and the expulsion of Jews from Vienna, 1938-1942,” in Terry Gourvish, red., Business and politics in Europe, 1900-1970: essays in honour of Alice Teichova (Cambridge: Cambridge University Press, 2003), 215-45; Theodor Venus en Alexandra-Eileen Wenck, Die Entziehung jüdischen Vermögens im Rahmen der Aktion Gildemeester: Eine empirische Studie über Organisation, Form und Wandel von “Arisierung ” und jüdischer Auswanderung in Österreich 1938-1941 (Wenen en München: Oldenbourg Verlag, 2004).

p. 131: … hielp dertigduizend arme Joden te vluchten.

Berger, “The Gildemeester organization, ” 226-30.

 

p. 131: … na de beruchte Novemberpogrom (de zogeheten Kristallnacht van 9-10 november 1938) …

Over de Kristallnacht bestaat een uitgebreide literatuur. Zie onder meer: Lionel Kochan, Pogrom: 10 November 1938 (Londen: Andre Deutsch, 1957); Rita Thalmann en Emmanuel Feinermann, Crystal Night: 9-10 November 1938, vert. Gilles Cremonesi (Londen: Thames & Hudson, 1974); Hans-Jürgen Dörscher, “Reichskristallnacht: Die Novemberpogrome 1938 (Frankfurt en Berlijn: Ullstein, 1988); Anthony Read en David Fisher, Kristallnacht: unleashing the Holocaust (Londen: Michael Joseph, 1989).

 

p. 134: … op de manier die zijn voorkeur had: in redelijkheid.

Over Wohlthat, zie Rolf Vogel, Ein Stempel hat gefehlt: Dokumente zur Emigration deutscher Juden (München en Zürich: Droemer Knaur, 1977), 82vv.

 

p. 134: … die één keer met Hitler overlegde.

Helmuth Wohlthat, interview met Rolf Vogel, Düsseldorf,1974, ibid., 244vv.

 

p. 134: … om die voor haar eigen gedwongen verwijdering te laten betalen was glashelder.

George Rublee’s brief aan Helmuth Wohlthat met Rublee’s memorandum “The emigration of Jews from Germany,” 1 februari 1939, in Strauss, Jewish immigrants of the Nazi period in the U.S.A., bd. 4, deel 2, 394-7.

 

p. 137: … was weinig meer dan gelegaliseerde chantage.

Zie: Feingold, The politics of rescue, 58-89; Naomi Shepherd, A refuge from darkness: Wilfred Israel and the rescue of the Jews (New York: Pantheon Books, 1984), 156-63; A. Joshua Sherman, Island refuge: Britain and refugees from the Third Reich, 1933-1939 (Berkeley en Los Angeles: University of California Press, 1973), 248.

 

p. 139: … de onverschrokken journalist Linton Wells …

Over Linton Wells, zie zijn autobiografie: Linton Wells, Blood on the Moon (Boston and New York: Houghton Mifflin, 1937).

 

p. 139: … Socotra, een dor, heet eiland voor de kust van Somalië …

Zie brief van W.H. Ingrams aan Sir Bernard Reilly, 15 april 1939, en brief van Sir Bernard Reilly aan Sir John Shuckburgh, 25 april 1939. PRO, FO 371/24091.

 

p. 139: … Het totaal bedroeg tweeduizend.

“Summary of Information Received from Colonial Governments Regarding the Number of Refugees from Germany and Other European Countries. ” PRO, FO 371/24090.

 

p. 140: … Hier versperde racisme in een andere gedaante hun de toegang.

Brief van Sir John Maybin aan Malcolm MacDonald, 25 maart 1939. PRO, FO 371/24091.

 

p. 140: … dat het binnenland geschikt was voor grootschalige vestiging.

Zie Great Britain, Secretary of State for the Colonies, Report of the British Guiana Refugee Commission to the Advisory Committee on Political Refugees Appointed by the President of the United States of America (Londen: His Majesty’s Stationery Office, 1939).

 

p. 140: … dat zij de economie tot ontwikkeling zouden brengen.

Joseph A. Rosen, “Problem of large scale settlement of refugees from Middle European Countries in British Guiana,” in Report of the British Guiana Refugee Commission to the President’s Advisory Committee on Political Refugees of the United States of America, May 1939. PRO, FO 371/24089-106636, 2.

 

p. 144: … ‘Het is een fantastische plaats om te wonen en je veilig te voelen.’31

Voor een geschiedenis van de nederzetting in Sosúa, zie Josef-David Ichen, Sosúa: una colonia Hebrea en la Republica Dominicana (Santiago: Universidad Catolica Madre y Maestra, 1980) en Marion Kaplan, Dominican haven: the Jewish refugee settlement in Sosúa, 1940-1945 (New York: Museum of Jewish Heritage, 2008). Voor een beschrijving van het Joodse leven in Sosúa aan het eind van de jaren 1940, zie Lore Segal, Other people’s houses (New York: Harcourt, Brace & World, 1964), 189vv.

 

PLAATSEN: Een leven waar dan ook (148-169)

 

p. 153-54: … antikapitalistische maatschappij dat de jeugdbeweging voor ogen stond.

Zie George L. Mosse, Germans and Jews: the Right, the Left, and the search for a “Third Force ” in pre-Nazi Germany (New York: Howard Fertig, 1970), 77vv. Over de jeugdbewegingen, zie: Chaim Schatzker, “The Jewish youth movement in Germany in the Holocaust period (I). Youth in confrontation with a new reality,” Leo Baeck Institute Year Book 32 (Londen: Secker & Warburg, 1987), 157-82; Chaim Schatzker, “The Jewish youth movement in Germany in the Holocaust period (II). The relations between the youth movement and Hechaluz,” Leo Baeck Institute Year Book 33 (Londen: Secker & Warburg, 1988), 301-25.

p. 154: … verklaarde een woordvoerder van Habonim …

Georg Pape, “Die permanente Synthese,” Haboneh. Älterenblatt der jüdischen Jugendgemeinschaft Habonim. Noar Chaluzi (juli 1933), 20, zoals geciteerd in Schatzker, “The Jewish youth movement in Germany in the Holocaust period (II),” 307.

 

p. 156: … erin geslaagd te ontsnappen tegen de tijd dat de oorlog uitbrak.

Marion Kaplan, Between dignity and despair: Jewish life in Nazi Germany (New York en Oxford: Oxford University Press, 1998), 118.

 

p. 158: … en leerde schoensmeer maken.

Robert Rosner, “Sommer 1938, ” ms., collectie Debórah Dwork, 2.

p. 160: … aarzelde de politie niet een project af te kappen.

Rudolf Stahl,”Vocational retraining of Jews in Nazi Germany 1933-1938,” Jewish Social Studies 1, no. 1 (januari 1939), 179.

 

p. 160: … het aanleren van een handwerk twee à drie.

Ibid., 183v.

 

p. 160: … 15 van de 317 vluchtelingen die tot het programma waren toegelaten, eruit gestapt.

Bob Moore, Refugees from Nazi Germany in the Netherlands, 1933-1940 (Dordrecht en Boston: Martinus Nijhoff, 1986), 49.

 

p. 161: … verdiende bijvoorbeeld zo’n veertig procent van de Duits-Joodse vluchtelingen die in 1937 in Zuid-Afrika verbleven, de kost als arbeider.

Arieh Tartakower en Kurt R. Grossmann, The Jewish refugee (New York: Institute of Jewish Affairs of the American Jewish Congress and World Jewish Congress, 1944), 381.

 

p. 162: … van wie de meesten bejaard waren.

Kaplan, Between dignity and despair, 142v.

 

p. 165: … elk bestuurd door de eigen consul.

G.E. Miller, Shanghai: paradise of adventurers (New York: Orsay Publishing House, 1937), 38v.

 

p. 166: … na de nederlaag van de Witte legers.

Zie Marcia Reynders, Port of last resort: the diaspora communities of Shanghai (Stanford, CA: Stanford University Press, 2001).

 

p. 167: … aangezien de Reichsbank geen brandstof voor dit doel wilde kopen.

Avraham Altman en Irene Eber, “Flight to Shanghai, 1938-1940: The larger setting,” Yad Vashem Studies 28 (2000), 60.

 

p. 169: … zonder toekomst maar veilig ver van de Duitsers.

Zie: Georg Armbrüster, Leben im Wartesaal: Exil in Shanghai 1938-1947 (Berlijn: Stiftung Stadtmuseum, 1997); Georg Armbrüster, Michael Kohlstruck en Sonja Mühlberger, red., Exil Shanghai 1938-1947: Judisches Leben in der Emigration (Teetz: Hentrich & Hentrich, 2000); Barbara Geldermann,”‘Jewish refugees should be welcomed and assisted here!’: Shanghai: exile and return,” Leo Baeck Institute Year Book 44 (1999), 227-43; David Kranzler, Japanese, Nazis & Jews: the Jewish refugee community of Shanghai, 1938-1945 (New York: Yeshiva University Press, 1976); James R. Ross, Escape to Shanghai: a Jewish community in China (New York: Free Press, 1994). Memoires onder meer: Ernest G. Heppner, Shanghai refuge: a memoir of the World War II Jewish ghetto (Lincoln en London: University of Nebraska Press, 1993); Evelyn Pike Rubin, Ghetto Shanghai (New York: Shengold, 1993); Sigmund Tobias, Strange haven: a Jewish childhood in wartime Shanghai (Urbana en Chicago: University of Illinois Press, 1999).

 

PAPIEREN: Visumstempels bieden hoop (p. 172-93)

 

p. 174: … het paspoort had geïnspecteerd of geviseerd.

John Bassett Moore, A digest of international law, 8 bdn. (Washington, DC: Government Printing Office, 1906), bd. 3, 994.

 

p. 175: … om van tevoren afspraken over een baan te maken.

Zie Read Lewis en Marian Schibsby, “Status of the refugee under American immigration laws,” Annals of the American Academy of Political and Social Science 203 (mei 1939), 75-82.

 

p. 176: … ze konden niet naar Oostenrijk terugkeren om door de molen te gaan.

Bat-Ami Zucker, In search of refuge: Jews and US consuls in Nazi Germany 1933-1941 (Londen en Portland,OR:Vallentine Mitchell, 2001), 149v.

 

p. 179: … iedereen met een Duits of Oostenrijks paspoort een visumplicht op.

Zie memorandum van C.B. McAlpine, 1 maart 1938. PRO, HO 213/94.

 

p. 180: … Bijgevolg kreeg Sigmund Freud een warme ontvangst.

Voor zijn emigratie naar Groot-Brittannië, zie Paul Ferris, Dr Freud: a life (Londen: Sinclair-Stevenson, 1997), 388vv.

 

p. 181: … de reputatie en het succes van de familie Fürth.

Tina Walzer, “Vom Böhmerwald aus in die Welt: Einblicke in die Geschichte der Familie Fürth,” David: Jüdische Kulturzeitschrift 67 (december 2005), 66vv.

 

p. 181: De volgende dag hadden ze zich omgebracht.

Walzer, “Vom Böhmerwald aus in die Welt: Einblicke in die Geschichte der Familie Fürth,” 69.

 

p. 181: … die de British Medical Association in Groot-Brittannië toestond?

Voor een bespreking van dit onderwerp, zie het hoofdstuk “Problemen: het leven als vluchteling.”

 

p. 181: … die bereid waren als hulp in de huishouding te werken.

Tony Kushner, “An alien occupation – Jewish refugees and domestic service in Britain, 1933-1948,” in Werner E. Mosse, red., Second chance: two centuries of German-speaking Jews in the United Kingdom (Tübingen: J.C.B. Mohr [Paul Siebeck], 1991), 564; over de context, zie: Frank Dawes, Not in front of the servants: domestic service in England 1850-1939 (Londen: Wayland Publishers, 1973), 138vv.; Pamela Horn, The rise and fall of the Victorian servant (New York: St. Martin’s Press, 1975), 166vv.

 

p. 182: De uiteindelijke beslissing werd overgelaten aan de plaatselijke paspoortcontroleurs.

Brief van Maurice Jeffes, 21 oktober 1938. PRO, HO 213/99.

 

p. 185: Ze beschouwden Foley terecht als een vriend,…

Michael Smith, Foley: the spy who saved 10,000 Jews (Londen: Hodder and Stoughton, 1999), 64-5.

 

p. 187: … hoewel er vierhonderd van zulke vergunningen werden uitgegeven.

Minuten van de bijeenkomst van het Coordinating Committee for Refugees, 1 mei 1939. PRO, HO 213/268.

 

p. 188: … bovenop de officieel vastgestelde categorieën van vluchtelingen.

Zie Amy Zahl Gottlieb, Men of vision: Anglo-Jewry’s aid to victims of the Nazi regime, 1933-1945 (Londen: Weidenfeld & Nicolson, 1998), 135-45.

 

p. 189: … hun ‘verdere emigratie’ naar een land van permanent asiel.

Carl Ludwig, Die Flüchtlingspolitik der Schweiz seit 1933 bis zur Gegenwart (1957) (Bern: Verlag Herbert Lang & Cie, 1966), 57vv.

 

p. 189: … problemen van Überfremdung en Überjudung (te veel Joden).

Patrick Kury, Über Fremde reden: Der Überfremdungsdiskurs und Ausgrenzung in der Schweiz, 1900-1945 (Zürich: Chronos, 2003), 96vv., 132vv.

 

p. 190: … waren bijna alle zesduizend Joden die sinds 1933 waren gearriveerd, doorgereisd.

Shaul Ferro, “Switzerland and the refugees fleeing Nazism: documents on the German Jews turned back at the Basel border in 1938-1939,” Yad Vashem Studies, 27 (1999), 213.

 

p. 190: … stroomden zo’n vierduizend Joden Zwitserland binnen.

Ibid., 214.

 

p. 190: … en illegale immigranten naar Duitsland terug te sturen.

Nationale Kommission für die Veröffentlichung diplomatischer Dokumente der Schweiz: Diplomatische Dokumente der Schweiz, 1848-1945, 15 bdn. (Bern: Benteli, 1984-94), bd. 12, 813; 833vv.

 

PROBLEMEN: Scheiden doet lijden (p. 196-217)

 

p. 200: … om de zaak met de premier te bespreken.

Amy Zahl Gottlieb, Men of vision: Anglo-Jewry’s aid to victims of the Nazi regime, 1933-1945 (Londen: Weidenfeld and Nicolson, 1998), 103v.

 

p. 200: … op het Lord Mayor’s Banquet over het akkoord van München gesproken.

“Peace saved by action: Mr. Chamberlain on Munich,” The Times, 10 november 1938; ook Neville Chamberlain, The struggle for peace (Toronto:Thomas Allen, 1939), 357vv.

 

p. 201: … zo berichtte The Times twee dagen later.

“Jews to be turned out of homes: wholesale expulsion, ” The Times, 18 november 1938.

 

p. 203: … deed de ronde in Whitehall.

Great Britain, Parliamentary Debates: House of Commons Official Report, 5th series, vol. 342 (28 november-22 december 1938), 1975-6.

 

p. 203: … zou een paspoort en een uitreisvisum worden verstrekt.

Zoals geciteerd in Corrie K. Berghuis, Joodse vluchtelingen in Nederland, 1938-1940: Documenten betreffende toelating, uitleiding en kampopname (Kampen: J.H. Kok, 1990), 30.

 

p. 205: … kinderen die na de Anschluss verlangden te emigreren.

Claudia Curio, “‘Unsichtbare’ Kinder: Auswahl- und Eingliederungsstrategien der Hilfsorganizationen,” in Wolfgang Benz, Claudia Curio en Andrea Hammel, red., Die Kindertransporte 1938/39: Rettung und Integration (Frankfurt: Fischer Taschenbuch Verlag, 2003), 62.

 

p. 205: … om ze bij aankomst in Engeland te tonen.

Movement for the Care of Children from Germany, Ltd., First Annual Report: November 1938-December 1939, 4-6. Central British Fund for Jewish Relief Archive, spoel 153. Zie ook: John Presland (Gladys Bendit), A great adventure: the story of the refugee children’s movement (Londen: Bloomsbury House, 1944), 4-5.

 

p. 207: … waren er nog eens eenenveertig bezig van de grond te komen.

Movement for the Care of Children from Germany, Ltd., First Annual Report: November 1938-December 1939, 4. Central British Fund for Jewish Relief Archive, spoel 153.

 

p. 207: … kon een bepaald kind sponsoren.

London, Whitehall and the Jews, 1933-1948, 122.

 

p. 214: … wist Essinger al spoedig orde op zaken te stellen.

“Women’s Voluntary Services. Report on a visit to Dovercourt Refugee Camp, Jan. 12th, 1939,” door Nancy de Selincourt, Evacuation Department, Women’s Volunteer Services. PRO, MH 55/689, 1.

 

DEEL DRIE: 1942

1939-1942 In de aanloop naar genocide (p. 223-31)

 

p. 224: … in alle sectoren van de Poolse samenleving.

Zie Helmut Krausnick, Hitlers Einsatzgruppen: Die Truppen des Weltanschauungskrieges 1938-1942 (Frankfurt: Fischer Taschenbuch Verlag, 1989), 26vv.; Hans Buchheim, “Die SS – das Herrschaftsinstrument,” in Helmut Krausnick, Hans Buchheim, Martin Broszat en Hans-Adolf Jacobsen, Anatomie des SS-Staates (Olten [etc.]: Walter-Verlag, 1965), bd. I, 82vv.

 

p. 224: … dat tussen de Vistula en de Bug zou komen te liggen.

Zie Debórah Dwork en Robert Jan van Pelt, Auschwitz: 1270 to the present (New York en London: Norton, 1996), 127-59; Robert Lewis Koehl, RKFDV: German resettlement and population policy, 1939-1945. A history of the Reich Commission for the Strengthening of Germandom (Cambridge: Harvard University Press, 1957).

 

p. 226: … 345 minderjarigen die bij de Jeugd-Aliyah stonden geregistreerd.

Nota van de Amerikaanse ambassadeur aan het ministerie van Buitenlandse Zaken, 30 september 1939. PRO, FO 371/24095, 167v.; minuut, Disposal of Palestine Immigration Certificates, 2 oktober 1939. PRO, FO 371/24095, 98v..

 

p. 226: … die bekendstond als aliyah bet of klasse-B-immigratie …

Over de geschiedenis van aliyah bet, zie Dalia Ofer, Escaping the Holocaust: illegal immigration to the land of Israel, 1939-1944 (New York en Oxford: Oxford University Press, 1990).

 

p. 228: … vluchtelingen die tussen 1933 en 1939 hun toevlucht hadden gevonden in diverse Europese landen …

Malcolm J. Proudfoot, European refugees, 1939-1952: a study in forced population movement (Londen: Faber and Faber, 1957), 319.

 

p. 228: … en het transport zou kunnen worden uitgewerkt.

Raul Hilberg, The destruction of the European Jews, rev. and definitive ed., 3 bdn. (New York en London: Holmes and Meier, 1985), bd. 2, 397v.

 

p. 230: … (van wie er achthonderd gedetineerd werden).

Arieh Tartakower en Kurt R. Grossmann, The Jewish refugee (New York: Institute of Jewish Affairs, 1944), 346.

 

MENSEN: Passeurs: gidsen naar de vrijheid (p. 233-52)

 

p. 237: … waar een zakenrelatie van Max en Jenny woonde, Jean Louis.

Jenny noch Max Gans heeft ooit Jean Louis’ achternaam onthuld. We hebben hun besluit gerespecteerd en daar geen verder onderzoek naar gedaan.

 

p. 242: … Walter Lüthi, een populaire dominee, steunde hen.

Stefan Mächler, ‘Ein Abgrund zwischen zwei Welten. Zwei Ruckweisungen jüdischer Flüchtlinge im Jahre 1942,’ in Zeitschrift des Schweizerischen Bundesarchivs, Die Schweiz und die Flüchtlinge 1933-1945 (Bern, Stuttgart en Wenen: Paul Haupt, 1996), 170vv.; Claude Hauser, Les réfugiés aux frontières Jurassiennes (1940-1945): accueil et refoulement – internement (St. Imier: Känel Walter, 1999), 47; Alfred A. Häsler, Das Boot ist voll: die Schweiz und die Flüchtlinge 1933-1945 (Zürich: Pendo-Verlag, 1992), 123v.

 

p. 242: … en ouders met eigen kinderen aan toe.

Ludwig, Die Fluchtlingspolitik der Schweiz, 223.

 

p. 244: … dwong de OSE tot snelle actie.

Er bestaat een behoorlijke hoeveelheid publicaties over de OSE en een uitgebreide documentatie in de archieven. Zie om te beginnen onder meer: American OSE Review; Centre de Documentation Juive Contemporaine (CDJQ), L’Activité des organisations Juives en France sous l’occupation (Parijs: Centre de Documentation Juive Contemporaine, 1983; heruitgave van tekst van 1947); 117-79; Hillel J. Kieval, “Legality and resistance in Vichy France: the rescue of Jewish children,” Proceedings of the American Philosophical Society 124, no. 5 (oktober 1980), 339-66; Serge Klarsfeld, The children of Izieu (New York: Abrams, Inc., 1985) [Les enfants d’Izieu: une tragédie Juive (Parijs: Publiee par Serge Klarsfeld, 1984)]; Anny Latour, The Jewish resistance in France (New York: Holocaust Library, 1981) [La résistance Juive en France (Parijs: Stock, 1970)]; Lucien Lazare, Rescue as resistance, vert. Jeffrey M. Green (New York: Columbia University Press, 1996) [La résistance Juive en France (Parijs: Stock, 1987)]; Ernst Papanek en Edward Linn, Out of the fire (New York: William Morrow, 1975), speciaal 34-5; Vivette Samuel, Rescuing the children, vert. Charles B. Paul (Madison: University of Wisconsin Press, 2002) [Sauver les enfants (Parijs: Editions Liana Levi, 1995)]; Zosa Szajkowski, Analytical Franco-Jewish gazetteer, 1939-1945 (New York: Frydman, 1966), 73-5 en passim. Zie ook Jacques Adler, The Jews of Paris and the Final Solution (New York: Oxford University Press, 1987), 167; 226-7 [Face à la persecution: les organisations Juives à Paris de 1940 à 1944 (Parijs: Calmann-Levy, 1985)]; David Diamant, Les Juifs dans la résistance Française, 1940-44 (Parijs: Le Pavillon, 1971), 56-9; Dorothy Macardle, The children of Europe (Londen: Victor Gollancz, 1949), 184-8; Sabine Zeitoun, Ces enfants qu’il fallait sauver (Parijs: Albin Michel, 1989), 145-70. De voornaamste archiefcollecties bevinden zich in het Centre de Documentation Juive Contemporaine (CDJC) en bij de OSE zelf in Parijs, en bij het YIVO Institute for Jewish Research in New York.

 

p. 244: … voor de kinderen te zorgen die niet zo’n uiterlijk hadden.

Voor een bespreking van deze netwerken, zie Debórah Dwork, Children with a star (New Haven: Yale University Press, 1991), 59-64

 

p. 245: … en werden gesubsidieerd door Vichy.

Ian Ousby, Occupation: the ordeal of France, 1940-1944 (New York: St. Martin’s Press, 1998), 90-93; H.R. Kedward, Occupied France: collaboration and resistance, 1940-1944 (Oxford: Blackwell, 1985), 28.

 

p. 248: Het hele gezelschap bestond uit een twaalftal acht- tot veertienjarigen, vijf volwassenen en zes gidsen.

Geciteerd in Vivette Samuel, Rescuing the children, 107.

 

p. 248: … dit was OSE’s laatste smokkeltransport naar Spanje.

Ibid., 106-8; Anny Latour, The Jewish resistance in France, 174-6; CDJC, L’Activité des organisations Juives en France, 168-9.

 

p. 249: … zodat honderden jonge mensen zich bij de geallieerden hadden kunnen aansluiten.

“Rapport concernant l’Organisation de Combat (OJC) et son activité durant la periode de l’occupation,” augustus 1944, CDJC doc. CCXIV-118; “Rapport provisoire du Mouvement de la Jeunesse Sioniste de France,” CDJC doc. CCXIV-117.

 

p. 249: … dat via hun routes in totaal vijfhonderd mensen in veiligheid waren gebracht.

“Rapport sur l’activité du Mouvement des Éclaireurs Israélites de France de 1939 au lendemain de la libération,” Lyon, 1 oktober 1944, CDJC doc. CCXVII-8, 19.

 

p. 249: … was Georges Loinger in zijn eentje verantwoordelijk voor de helft van dat aantal.

“American Joint Distribution Committee,” CDJC doc. CCCLXVI-14, 5; interview van Georges Loinger, 6.

 

PLAATSEN: Gevangen in interneringskampen (p. 254-80)

 

p. 254: … die in het (sinds eind september 1939) door de Sovjet-Unie bezette deel van Polen woonden.

Ben-Cion Pinchuk, “Jewish Refugees in Soviet Poland, 1939-1941,” Jewish Social Studies 40 (1978), 143.

 

p. 256: … waarbij in totaal 23.275 Joden de demarcatielijn over waren gejaagd.

Hans Schafranek, Zwischen NKWD und Gestapo: Die Auslieferung deutscher und österreichischer Antifaschisten aus der Sowjetunion an Nazideutschland 1937-1941 (Frankfurt: ISP Verlag, 1990), 61v.

 

p. 256: … en ook nu stond het een overeenkomst in de weg.

Bernard D. Weinryb, “Polish Jews under Soviet rule,” in Peter Meyer e.a., The Jews in the Soviet satellites (Syracuse: Syracuse University Press, 1953), 341.

 

p. 256: … Litouwen te kunnen bereiken, dat nog altijd connecties had met de buitenwereld.

Voor een algemene bespreking over de hulp die door het JDC in Litouwen werd geboden, zie Yehuda Bauer, American Jewry and the Holocaust: The American Joint Distribution Committee, 1939-1945 (Detroit: Wayne State University Press, 1981), 107vv.

 

p. 258: … de organen die voor zulke problemen een oplossing zouden hebben proberen te vinden.

Pinchuk, “Jewish refugees in Soviet Poland, 1939-1941,” 147.

 

p. 259: …wat werkgelegenheid voor kantoorbeambten, accountants en economen opleverde.

Dov Levin, The lesser of two evils: Eastern European Jewry under Soviet rule, 1939-1941, vert. Naftali Greenwood (Philadelphia en Jeruzalem: Jewish Publication Society, 1995), 188v.

 

p. 259: …was in de Sovjet-Unie een strafbaar feit.

Pinchuk, “Jewish refugees in Soviet Poland, 1939-1941,” 149v.; Levin, The lesser of two evils, 189vv.

 

p. 262: … meer dan tweehonderdduizend vluchtelingen op te pakken en op weg te sturen.

Levin, The lesser of two evils, 194vv.

 

p. 266: … en ze wisten dat ze niet vergeten waren.

Weinryb, “Polish Jews under Soviet rule, ” 354v.

 

p. 266: … 465.000 tegen 475.000.

Hugh Thomas, The Spanish Civil War, revised edition (Londen: Penguin, 2003), 854vv.

 

p. 266: … en, verder van de grens, Septfonds en Agde.

Denis Peschanski, La France des camps: l’internement, 1938-1946 (Parijs: Gallimard, 2002), 42v.

 

p. 267: … opende de staat tachtig nieuwe kampen.

Christian Eggers, Unerwünschte Ausländer: Juden aus Deutschland und Mitteleuropa in französischen Internierungslagern, 1940-1942 (Berlin: Metropol Verlag, 2000), 48vv .; 216vv .; Peschanski, La France des camps, 72vv.

 

p. 268: … om zich te melden bij verzamelkampen.

Eggers, Unerwünschte Ausländer, 54vv., 216vv.; Peschanski, La France des camps, 152vv.

 

p. 268: … dat de Duitsers hen niet wilden.

Zie Hanna Schramm, Menschen in Gurs: Erinnerungen an ein französischen Internierungslager (1940-1941), mit einem dokumentarischen Beitrag zur französischen Emigrantenpolitik (1933-1944) (Worms: Georg Heintz, 1977), 371.

 

p. 269: … om hun districten Judenrein te maken.

Paul Sauer, Dokumente über die Verfolgung der jüdischen Burger in Baden-Württemberg durch das nationalsozialistische Regime 1933-1945, 2 bdn. (Stuttgart: Kohlhammer, 1966), bd. 2, 231vv.; Erhard R. Wiehn, red., Oktoberdeportation 1940 (Konstanz: Hartung-Gorre Verlag, 1990).

 

p. 269: … het bieden van onderdak bij aankomst en het vinden van banen.

Mark Wischnitzer, To dwell in safety: the story of Jewish migration since 1800 (Philadelphia: Jewish Publication Society of America, 1948), 157v.; 179v.

 

p. 270: … haalden in september 1942 slechts 276 van de 1108 aanvragen de eindstreep.

Wischnitzer, To dwell in safety, 235vv.

 

p. 270: … om op vrijwillige basis in het kamp te wonen.

Eggers, Unerwünschte Ausländer, 271vv.; 405vv.

 

p. 272: … rapporteerde D.E. Wright, een quaker-hulpverlener.33

Over Rivesaltes, zie Eggers, Unerwünschte Ausländer, 92vv.; Anne Bottel, Le camp de Rivesaltes 1941-1942: du centre d’hébergement au “Drancy de la Zone Libre ” (Perpignan: Presses Universitaires de Perpignan / Mare Nostrum, 2000); Joel Mettay, L’archipel du mépris: histoire du camp de Rivesaltes de 1939 à nos jours (Canet: Editions Trabucaire, 2001).

 

p. 272: … om een groep van honderd kinderen te sponsoren.

Zie United States Committee for the Care of European Children, Inc., “Plan for the evacuation of children from France in relation to the problem of securing admission of such children into the United States,” AFSC Archive. Box: General Files, 1941, Committees and Organisations (Spanish refugee relief to War Resisters League); File: Committees and Organisations 1941, United States Committee for the Care of European Children, 3.

 

p. 278: … duizend visa voor kinderen te verstrekken.

Voor de onderhandelingen in Washington, D.C., zie “Statement by Mr George L. Warren,” 14 september 1942, AFSC Archive. Box: General Files 1942, Foreign Service, France. File: Relief and Refugees. Children’s Transports 1942.

 

p. 279: … Hoeveel kinderen zou de organisatie per dag aankunnen?

Lindsley H. Noble, Children’s emigration, 27 oktober 1942, AFSC Archive. Box: General Files 1942, Foreign Service; File: Refugee Jews, September-December 1942.

 

PAPIEREN: Dierbaren worden brieven (p. 284-302)

 

p. 289: … een dag na de St. Louis,3

Zie onder meer: Georg Mautner Markhof, Das St. Louis-Drama: Hintergrund und Rätsel einer mysteriösen Aktion des Dritten Reiches (Graz: Leopold Stocker Verlag, 2001); John Mendelsohn, red., The Holocaust, Jewish emigration, the S.S. St Louis affair, and other cases, bd. 7 (New York en Londen: Garland Publishing, 1982); Gordon Thomas en Max Morgan Witts, Voyage of the damned (New York: Stein and Day, 1974). Zie ook: Stefanie Fischers dissertatie, The fiasco of the SS St. Louis – history and myth, in de Rose Library, Strassler Center for Holocaust and Genocide Studies, Clark University.

 

p. 290: … En ieder van hen wilde gerustgesteld worden.

Voor een beschouwing over de rol van brieven in de levens van vluchtelingen en hun families, zie Oliver Doetzer, “Aus Menschen werden Briefe: Die Korrespondenz einer jüdischen Familie zwischen Verfolgung und Emigration, 1933-1947 (Keulen, Weimar en Wenen: Böhlau Verlag, 2002). Zie ook publicaties van familiecorrespondentie; onder meer: John S. Conway, “The last letters of the Brandt-Meyer family from Berlin,” in Yad Vashem Studies 11 (1976), 91-130; Michael Philipp, “‘Unsere Correktheit tragt traurige Fruchte’: Aus einer Familienkorrespondenz im Exil,” in Exil: Forschung, Erkenntnisse, Ergebnisse 8 (1988), afl. 2, 11-29; Raya Czerner Schapiro en Helga Czerner Weinberg, One family’s letters from Prague (Chicago: Academy Chicago Publishers, 1996). Vrienden bleven ook corresponderen. Zie bijvoorbeeld: de briefwisseling tussen Lion Feuchtwanger en Bertold Brecht, die Feuchtwangers hulp in ieder stadium van Brechts vlucht van Helsinki naar Amerika, via Moskou en Wladiwostok, illustreert. Zie Lion Feuchtwanger, Harold von Hofe en Sigrid Washburn, Briefwechsel mit Freunden, 2 bdn. (Berlin en Weimar: Aufbau-Verlag, 1991), spec. bd. 1, 45-55; ook Bertold Brecht, Letters, vert. Ralph Manheim, red. John Willett (Londen: Methuen, 1990), 322-34.

 

p. 299: … en één formulier per gezin per maand.

International Committee of the Red Cross, Report of the International Committee of the Red Cross on its activities during the Second World War (September 1, 1939 – June 30, 1947), 3 bdn. (Genève: International Committee of the Red Cross, 1948), bd. 2, 63vv.; Ivor Halsted, Post haste: the story of the Post Office in peace and war (Londen: Lindsay Drummond, 1944), 108v. Zie ook: Henri Coursier, The International Red Cross, vert. M.C.S. Phipps (Genève: International Committee of the Red Cross, 1961), 34v., 42; Hans Haug, Humanity for all: the International Red Cross and Red Crescent Movement (Bern: Paul Haupt, 1993), 61;.International Committee of the Red Cross, Handbook of the International Red Cross and Red Crescent Movement, 13th edition (Genève: International Committee of the Red Cross, 1994), 145.

 

p. 302: … was Werners briefkaart in werkelijkheid uitzonderlijk.

Zie Julien Lajournade, Le courrier dans les camps de concentration: système et rôle politique, 1933-1945 (Parijs: Editions l’Image Document, 1989), speciaal 129vv. Over brieven uit concentratiekampen, zie ook Frauke Dettmer, “‘Ich bin gesund und es geht mir gut’: Briefe aus Konzentrationslagern und Ghettos,” in Informationen zur Schleswig-Holsteinischen Zeitgeschichte, no. 33-34 (1998), 213-18.

 

PROBLEMEN: Het leven als vluchteling (p. 305-23)

 

p. 305: … dat hem zou beschermen tegen politieke tegenspoed.

Voor een uitstekende biografie, zie Donald Arthur Prater, European of yesterday: a biography of Stefan Zweig (Oxford: Clarendon Press, 1972).

 

p. 307: … kon hij niet ook nog problemen thuis aan, legde hij uit.

Brief aan Friderike Maria Zweig, gestempeld 12 mei 1937, in Stefan Zweig, Briefe 1932-1942, red. Knut Beck en Jeffrey B. Berlin (Frankfurt: S. Fischer, 2005), 190.

 

p. 309: … Charlotte liet hem niet in de steek; ook zij nam een overdosis Veronal.

Zie Prater, European of yesterday, 331vv.

 

p. 309: … waarbij het gemiddelde mogelijk tussen zestig en zeventig jaar lag.

Konrad Kwiet, “The ultimate refuge: suicide in the Jewish community under the Nazis,” Leo Baeck Institute Year Book 29 (1984), spec. 146; 150; 156; John Hope Simpson, The refugee problem: report of a survey (Londen, New York en Toronto: Oxford University Press, 1939), 126.

 

p. 314: … erkende Gumpert dat weinig mensen het zo ervoeren.

Aan het eind van de jaren 1930 en in het begin van de jaren 1940 zijn in de Verenigde Staten veel studies verschenen over de manier waarop vluchtelingen met de belastingen en kansen van hun nieuwe leven omgingen. Tot deze studies behoren onder meer: Willi Schlamm, “The cultural dilemma of the refugee,” Jewish Frontier 6 (februari 1939), 6-9; Gerhart Saenger, “The psychology of the refugee,” Contemporary Jewish Record 3 (1940), 264-73; Gerhart Saenger, Today’s refugees, tomorrow’s citizens: a story of Americanization (New York en Londen: Harper & Brothers, 1941); Maurice R. Davie, Refugees in America: report of the Committee for the Study of Recent Immigration from Europe (New York en Londen: Harpers, 1947); Donald Peterson Kent, The refugee intellectual: the Americanization of immigrants, 1933-1941 (New York: Columbia University Press, 1953); zie ook Yvonne Kapp en Margaret Mynatt, British policy and the refugees, 1933-1941 (Londen en Portland, OR: Frank Cass, 1997), 62vv.; Alfred Döblin, “Eindrücke von New York,” Schriften zu Leben und Werk (Olten en Freiburg: Walter-Verlag, 1986), 243-57; een onovertroffen portret van de psychologie van de vluchteling is nog altijd Kazys Claude Cirtautas, The refugee: a psychological study (Boston: Meador Publishing Company, 1957).

 

p. 314: … in populaire ideeën over de wederwaardigheden van vluchtelingen in Amerika.

Zie onder meer: Anthony Heilbut, Exiled in paradise: German refugee artists and intellectuals in America from the 1930s to the present (Berkeley: University of California Press, 1997).

 

DEEL VIER: 1946

1942-1946 Holocaust (p. 329-33)

 

p. 330: Toch sijpelden meldingen … eind 1942 de geallieerde hoofdsteden binnen …

“Extermination of Polish Jewry: what happened in the Warsaw ghetto,” Polish Fortnightly Review, no. 57 (1 december 1942), 3.

 

p. 330: … de Britse blokkade van het continent …

Over de blokkade, zie W.N. Medlicott, The economic blockade, 2 bdn. (Londen: His Majesty’s Stationery Office, 1952-9).

 

p. 331: … tot de Engels-Amerikaanse Bermuda-conferentie van april 1943.

Over de Bermuda-conferentie, zie Arieh Tartakower en Kurt R. Grossmann, The Jewish refugee (New York: Institute of Jewish Affairs, 1944), 420vv.; Henry L. Feingold, The politics of rescue: the Roosevelt administration and the Holocaust, 1938-1945 (New York: Holocaust Library, 1970), 167vv.; Bernard Wasserstein, Britain and the Jews of Europe 1939-1945 (Oxford: Clarendon Press, 1979), 188vv.; Irving Abella en Harold Troper, None is too many: Canada and the Jews of Europe 1933-1948 (New York: Random House, 1983), 126vv.; David S. Wyman, The abandonment of the Jews (New York: Pantheon, 1984), 104vv.; Monty Noam Penkower, The Jews were expendable: free world diplomacy and the Holocaust (Detroit: Wayne State University Press, 1988), 98vv.

 

p. 332: Bijna 6000 Joden, 1300 ‘gedeeltelijke Joden’en 686 niet-Joodse echtgenoten werden naar Zweden overgebracht.

Zie onder meer: Tatiana Brustin-Berenstein, “The historiographic treatment of the abortive attempt to deport the Danish Jews,” Yad Vashem Studies 17 (1986), 181-218; Harold Flender, Rescue in Denmark (New York: Holocaust Library, 1963); Raul Hilberg, The destruction of the European Jews, 3 bdn. (New York: Holmes & Meier, 1985), bd. 2, 558-68; Steven L.B. Jensen en Mette Basholm Jensen, Denmark and the Holocaust (Kopenhagen: Danish Institute for International Studies, 2003); Hans Kirchhoff, “SS-Gruppenfuhrer Werner Best and the action against the Danish Jews,” Yad Vashem Studies 24 (1994), 195-222; Paul A. Levine, From indifference to activism: Swedish diplomacy and the Holocaust, 1938-1945 (dissertatie universiteit van Uppsala, 1996), 229-45; “Sweden,” Review of the Foreign Press, Series B, no. 205 (20 oktober 1943), 409v.; Hugo Valentin, “Rescue activities in Scandinavia,” YIVO Annual of Jewish Social Science 8 (1953), 224-51; Leni Yahil, The rescue of Danish Jewry: test of a democracy, vert. Morris Gradel (Philadelphia: Jewish Publication Society of America, 1969).

 

MENSEN: Sherit Hapleita: de overlevenden (p. 335-57)

 

p. 336: … zou een gezamenlijke internationale inspanning vergen die haar weerga niet had.

Eugene M.Kulischer, The displacement of population in Europe (Montreal: International Labour Office, 1943), 166.

 

p. 337: … om het lijden van vluchtelingen te verlichten.

Tommie Sjöberg, The powers and the persecuted: the refugee problem and the Intergovernmental Committee on Refugees (IGCR), 1938-1947 (Lund: Lund University Press, 1991), 126.

 

p. 340: … behandelde de taakverdeling tussen de UNRRA en het IGC.

United Nations Relief and Rehabilitation Administration, First Session of the Council of the United Nations Relief and Rehabilitation Administration: Selected Documents (Washington, DC: Government Printing Office, 1944), 159.

 

p. 344: … merkte Lorge op.14

Voor de cruciale rol die de Joodse kapelaans speelden in de redding van de Joodse overlevenden, zie Alex Grobman, Rekindling the flame: American Jewish chaplains and the survivors of European Jewry, 1944-1948 (Detroit: Wayne State University Press, 1993).

 

p. 345: … Sherit Hapleita (het geredde restant).

Over Sherit Hapleita, zie: Yisrael Gutman en Avital Saf, red., She’erit Hapletah, 1944-1948: rehabilitation and political struggle (Jeruzalem: Yad Vashem, 1990); Abraham J. Klausner, A letter to my children: from the edge of the Holocaust (San Francisco: Holocaust Center of Northern California, 2002), 27; Ze’ev Mankowitz, “The formation of She’erit Hapleita: November 1944 – July 1945,” Yad Vashem Studies 20 (1990), 337-70; Ze’ev Mankowitz, “The affirmation of life in She’erith Hapleitah,” Holocaust and Genocide Studies 5 (1990), 13-21; Ze’ev W. Mankowitz, Life between memory and hope: the survivors of the Holocaust in occupied Germany (Cambridge: Cambridge University Press, 2002). In zijn toespraak tot het Twintigste Zionistisch Congres (augustus 1937), had Chaim Weizmann het concept van Sherit Hapleita toegepast op naar schatting twee miljoen jonge Europese Joden die zouden kunnen worden geabsorbeerd door de kleine Joodse staat die door de commissie-Peel werd voorgesteld. Zie Barnet Litvinoff, red., The letters and papers of Chaim Weizmann Series B, vol. 2 (New Brunswick, NJ: Transaction Books, 1984), 286.

 

p. 346: … was door de Duitsers her en der rondgebazuind.

Zie bijvoorbeeld: Hitlers toespraak tot de Grossdeutsche Reichstag op 30 januari 1939; zie Max Domarus, Hitler: speeches and proclamations, 1932-1945, 4 bdn. (Wauconda, IL: Bolchazy-Carducci, 1990-7), bd. 3, 1447vv.

 

p. 348: … en liet veel meer UNRRA-personeel in de Joodse DP-kampen toe.

Leo W. Schwarz, The redeemers: a saga of the years 1945-1952 (New York: Farrar, Straus and Young, 1953), 38vv.

 

p. 351: … alleen een unaniem rapport zou gewicht in de schaal leggen.

Chaim Weizmann, The letters and papers of Chaim Weizmann, red. Barnet Litvinov (Oxford: Oxford University Press, 1968-84), bd. 22, serie A, 118.

 

p. 357: Deze naoorlogse vluchtelingen ‘infiltreerden’ – in de terminologie van die tijd – de DP-bevolking.37

Voor de problemen van terugkerende Joodse vluchtelingen in Polen, zie Ewa Kozminska-Frejlak, “Polen als Heimat von Juden: Strategien des Heimischwerdens von Juden im Nachkriegspolen 1944-1949,” in Fritz Bauer Institut, red., Überlebt und unterwegs: Jüdische Displaced Persons in Nachkriegsdeutschland (Frankfurt en New York: Campus Verlag, 1997), 71-107.

 

PLAATSEN: Waarheen nu? (p. 361-85)

 

p. 363: … vroegen ze met succes herstel van hun Oostenrijkse nationaliteit aan.4

Zie Dieter Kolonovits, Hannelore Burger en Harald Wendelin, red., Staatsburgerschaft und Vertreibung (München: Oldenbourg, 2004). Ook Harald Wendelin “‘…denn heut kann man nirgendwo mehr ohne ein gestempeltes Papier existieren.’ Die Restitution der Staatsbürgerschaft,” in Verena Pawlowsky en Harald Wendelin, red., Die Republik und das NS-Erbe: Raub und Rückgabe, Österreich von 1938 bis heute (Wenen: Mandelbaum Verlag, 2005), 27-39.

 

p. 364: … Ediths ouders en Armins moeder,die in Wenen waren achtergebleven.

Paspoorten verstrekt aan Edith Sara Gruber en Armin Israel Gruber, resp. 22 en 17 februari 1939, en huurcontract van R. Kikoin en Edith Gruber van het pand van de heer I. I. Sachkovich (getekend door alle partijen), Shanghai, China, 4 augustus 1939. familiearchief van Gabriel Gruber; kopieën in bezit van de auteurs. Herinneringen van Gabriel Gruber, gesprek met Debórah Dwork, 14 oktober 2007.

 

p. 364-65: … 87 procent van al deze vluchtelingen was Joods.

Georg Armbrüster, “Das Ende des Exils in Shanghai: Rück- und Weiterwanderung nach 1945,” in Georg Armbrüster, Michael Kohlstruck en Sonja Mühlberger, red., Exil Shanghai 1938-1947: Jüdisches Leben in der Emigration (Teetz: Hentrich & Hentrich, 2000), 184.

 

p. 365: … zij vormden de grootste aparte groep vluchtelingen die naar hun Heimat terugkeerden.

[Wilhelm Meier], “Zwischen Schanghai und Berlin: Die Ankunft der 295 Rückkehrer,” Der Weg, 29 augustus 1947, 3.

 

p. 365: … bleef het vooruitzicht op duurzamer financiële regelingen vaag.

Over de restitutie van eigendommen in de periode direct na de oorlog in Duitsland den Oostenrijk, zie onder meer: Constantin Goschler, Wiedergutmachung: Westdeutschland und die Verfolgten des Nationalsozialismus, 1945-1954 (München: R. Oldenbourg Verlag, 1992), 91-148; idem, Schuld und Schulden: Die Politik der Wiedergutmachung für NS-Verfolgte seit 1945 (Göttingen: Wallstein Verlag, 2005), 61-124; Monroe Karasik, “Problems of compensation and restitution in Germany and Austria,” Law and Contemporary Problems 16 (1951), 448-68; Nehemiah Robinson, Restitution legislation in Germany: a survey of enactments (New York: Institute of Jewish Affairs, 1949); Walter Schwarz, Rückerstattung nach den Gesetzen der Alliierten Mächte (München: Beck, 1974); Ignaz Seidl-Hohenveldern, “Austria: restitution legislation,” American Journal of Comparative Law 2 (1953), 383-9.

 

p. 365: De regering in Wenen kondigde een nietigheidswet af …

“Bundesgesetz vom 15. Mai 1946 über die Nichtigerklärung von Rechtsgeschaften und sonstigen Rechtshandlungen, die während der deutschen Besetzung Österreichs erfolgt sind,” Staatsgesetzblatt für die Republik Österreich (30 Juli 1946), 141.

 

p. 366: … en de Joden in Shanghai gingen zich steeds meer zorgen maken.

Zie Armbrüster, “Das Ende des Exils in Shanghai,” 187vv.

 

p. 370: Wie terugkeerde betaalde daarvoor met stilzwijgen.

Robert Knight, “‘Neutrality,’ not sympathy: Jews in post-war Austria,” in Robert S. Wistrich, red., Austrians and Jews in the Twentieth Century: from Franz Joseph to Waldheim (New York: St. Martin’s Press, 1992), 228.

 

p. 372: … in alle Duitstalige kranten die door Stefan Heyms kranteneenheid in Duitsland werden uitgegeven.

Thomas Mann, “Kommentar zu die deutschen KZ,” in Thomas Mann, Essays, red. Hermann Kurzke en Stephan Stachorski, 6 bdn. (Frankfurt: Fischer, 1993-7), bd. 6, 375vv.

 

p. 372: … door de compromissen te sluiten die nodig waren om zijn eigen overleving en welstand zeker te stellen.

Yvonne Wolf: Frank Thiess und der Nationalsozialismus. Ein konservativer Revolutionär als Dissident (Tübingen: Niemeyer, 2003).

 

p. 377 … en 13 wilden in Duitsland blijven.

Ze’ev M. Mankowitz, Life between memory and hope: the survivors of the Holocaust in occupied Germany (Cambridge: Cambridge University Press, 2002), 124.

 

p. 379: … en richt zijn schreden naar een land van palmbomen.

Koppel L. Pinson, “Jewish life in liberated Germany: a study of Jewish DP’s,” Jewish Social Studies 9 (1947), 116.

 

p. 380: … bood avontuur voor een heilige zaak.

Yehuda Bauer, Flight and rescue: Brichah (New York: Random House, 1970).

 

p. 381: … tussen een continent van dood en verderf en de kusten van verlossing.

Zie Idith Zertal, From catastrophe to power: Holocaust survivors and the emergence of Israel (Berkeley, Los Angeles en Londen: University of California Press, 1998), 129vv.

 

p. 381: … wenste volgens schattingen uit die tijd nog tweederde van de Joodse ontheemden naar een Joodse staat te verhuizen.

Abraham S. Hyman, The undefeated (Jeruzalem: Gefen, 1993), 375.

 

p. 381: … en zette de deur naar de Verenigde Staten wijd open.

Zie: Louise London, Whitehall and the Jews: 1933-1948 (Cambridge: Cambridge University Press, 2000), 268-9, en Beth Cohen, Case closed: Holocaust survivors in postwar America (New Brunswick, NJ: Rutgers University Press, 2007), 8-17.

 

PAPIEREN: Lijsten van de levenden (p. 389-408)

 

p. 389: Elisabeth en Lotti kwamen met elkaar in contact, en samen vormden ze een tweekoppige opsporingsdienst.

Briefkaart van Lotti Rosenfeld aan Elisabeth Luz, 22 september 1943; brieven van Lotti Rosenfeld aan Elisabeth Luz, 27 september 1943 en 5 december 1943, collectie van auteurs [brieven 50g, 51a, 51b].

 

p. 390: … met de voormalige president van dat land, Jean-Marie Musy.

H.G. [Hans Günther] Adler, Theresienstadt, 1941-1945: Das Antlitz einer Zwangsgemeinschaft, 2nd edition (Tübingen: J.C.B. Mohr, 1960), 199v.

 

p. 398: … namen in de delen een tot en met vijf, in totaal zo’n dertigduizend, publiceerde.

Abraham S. Hyman, The undefeated (Jeruzalem: Gefen, 1993), 38v.

 

p. 399: … waar het Rode Leger geen opsporingsdienst had en de UNRRA niet werkzaam was.

Larry Lubetsky, Berlin JDC Tracing Office, 1945-1947 (Berlijn: American Joint Distribution Committee, 1948).

 

p. 399: … Ernst Lothar, Carl Zuckmayer en vele anderen.

Hans Steinitz, “Aufbau, Neubau, Brückenbau,” in Will Schaber, red., Aufbau Reconstruction: Dokumente einer Kultur im Exil (New York en Keulen , Overlook Press and Kiepenheuer & Witsch, 1972), 13.

 

p. 399: … in juli 1942 een visum tegemoetzien.

“Die Quoten-Einwanderung nach U.S.A.: Tatsachen aus der Praxis,” Aufbau, 1 maart 1939, 1.

 

p. 399: … gaf lezers zinnen als ‘I hope you will succeed to make the examination’ om te corrigeren.

I. Gillis en M. Raileanu, “Say it in English,” Aufbau, 1 april 1939, 17.

 

p. 399: … het houden van contact met verre familie en vrienden …

“Es Suchen,” Aufbau, 1 mei 1939, 11.

 

p. 400: … Rode Kruislijsten van mensen naar wie die organisatie op zoek was.

“Achtung: Botschaften aus Europa – Adressen, die das Rote Kreuz sucht,” Aufbau, 13 november 1942, 12.

 

p. 400: … en die contact zochten met familieleden in de Verenigde Staten.

“Flüchtlinge in Russland suchen Verwandte in Amerika,” Aufbau, 23 april 1943, 24.

 

p. 404: … was het bureau uitgegroeid tot een grote afdeling met meer dan duizend medewerkers.

Over de geschiedenis van de opsporing, zie: Caroline Moorehead, “A history of tracing,” in Michael Johnstone, Reunited!: loved ones traced by the British Red Cross (Henley on Thames: Aidan Ellis, 1995), 4vv.; ook Georges Dunand, Ne perdez pas leur trace! (Neuchâtel: Baconnière, 1950).

 

p. 407: … terwijl zij emigratiepapieren en de vrijlating van haar man regelde.

Informatie uit Ruth K. Westheimer en Ben Yagoda, All in a lifetime (New York: Warner Books, 1987) en Alfred A. Hasler en Ruth K. Westheimer, Die Geschichte der Karola Siegel (Bern: Benteli Verlag, 1976).

 

PROBLEMEN: Adaptatie (p. 411-31)

 

p. 413: … op uitroeiing gerichte antisemitisme van het midden van de twintigste eeuw.

Zie Siegfried Landshut, Jewish communities in the Muslim countries of the Middle East (Londen: Jewish Chronicle, 1950); Joseph B. Schechtman, On wings of eagles: the plight, exodus, and homecoming of oriental Jewry (New York en Londen: Thomas Yoseloff, 1961); Reeva Spector Simon, Michael Menachem Laskier en Sara Reguer, red., The Jews of the Middle East and North Africa in modern times (New York: Columbia University Press, 2003).

 

p. 413: … en beloofde militaire steun voor een pro-Duits Irak.

Lukasz Hirszowicz, The Third Reich and the Arab East (Londen: Routledge & Kegan Paul, 1966), 122vv.; Bernd Philipp Schröder, Deutschland und der Mittlere Osten im Zweiten Weltkrieg (Gottingen: Musterschmidt, 1975), 63vv.

 

p. 414: … tot een voor Iraakse nationalisten smadelijk einde kwam.

Over de Anglo-Iraakse oorlog, zie Compton Mackenzie, Eastern epic: 1: Defence: September 1939 – March 1943 (Londen: Chatto & Windus, 1951), 82vv.

 

p. 415: … en het toenemende antisemitisme onder hun islamitische buren.

Zie ook Nissim Rejwan, The last Jews of Baghdad: remembering a lost homeland (Austin: University of Texas Press, 2004), 189vv.

 

© 2011 Copyright Uitgeverij Elmar
Tweeter button Facebook button